Eugeniusz Knapik, fot. dzięki uprzejmości Polskiego Centrum Informacji Muzycznej polmic.pl

Kompozytor, pianista i pedagog, urodzony 9 lipca 1951 w Rudzie Śląskiej.

Studiował w latach 1970-76 kompozycję u Henryka Mikołaja Góreckiego i grę na fortepianie w klasie Czesława Stańczyka w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach. W 1976 otrzymał stypendium Rządu Francuskiego na studia kompozytorskie u Oliviera Messiaena w Paryżu.

Występuje w kraju i za granicą jako solista i kameralista (m.in. partner Kwartetu Śląskiego - od 1982). Specjalizuje się w repertuarze współczesnym (m.in. był pierwszym w Polsce wykonawcą cyklu "Vingt Regards sur l'Enfant-Jésus" Oliviera Messiaena). Wielokrotnie występował na Międzynarodowym Festiwalu Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień" oraz innych festiwalach muzycznych, m.in. Festiwalu Saint-Denis w Paryżu, Octobre en Normandie w Rouen, Encontros Gulbenkian de Musica Contemporanea w Lizbonie, SIMC w Rotterdamie, a także na estradzie Concertgebouw w Amsterdamie. Nagrywa dla radia i telewizji oraz firm fonograficznych.

Eugeniusz Knapik uzyskał wiele nagród jako kompozytor i pianista, m.in. w 1974 otrzymał specjalne wyróżnienie za "Sonatę na flet solo" (1972) na Konkursie Młodych w Krakowie, w 1976 - nagrodę na Festiwalu Pianistyki Polskiej w Słupsku oraz II nagrodę na Konkursie Młodych Związku Kompozytorów Polskich za "Le Chant" na sopran i orkiestrę (1976), 1977 - III nagrodę na Międzynarodowym Konkursie Muzyki Kameralnej w Wiedniu za "Concerto grosso" na orkiestrę kameralną (1977), 1979 - I nagrodę na Festiwalu "Młodzi Muzycy Młodemu Miastu" w Stalowej Woli za "Corale, interludio e aria" na flet, klawesyn i smyczki (1978), 1985 - Nagrodę im. Stanisława Wyspiańskiego za "Wyspy" na orkiestrę smyczkową (1983). Dwukrotnie jego utwory reprezentowały Polskie Radio na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO w Paryżu: w 1978 utwór "La Flûte de jade" na sopran i orkiestrę (1973) został wyróżniony, a w 1984 "Kwartet smyczkowy" (1980) zajął I miejsce. W 1985 przyznano mu Nagrodę Polihymnii za twórczość kameralną. W 1997 otrzymał doroczną Nagrodę Związku Kompozytorów Polskich oraz Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki. W tym samym roku za twórczość operową został przyjęty do "Loży Liderów" w Katowicach. W 1999 otrzymał Nagrodę Prezydenta miasta Katowic. W 2005 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej oraz Medalem Zasłużony Kulturze "Gloria Artis". W 2006 otrzymał Nagrodę im. Wojciecha Korfantego.

W 1988 na zamówienie dyrektora Opery la Monnaie w Brukseli Gerarda Mortier, rozpoczął pracę nad trylogią operową "The Minds of Helena Troubleyn" do tekstu Jana Fabre. W 1990 w De Vlaamse Opera w Antwerpii odbyła się premiera części I cyklu - "Das Glas im Kopf wird vom Glas". W 1992 w ramach Documenta IX w Kassel miała miejsce premiera części II - "Silent Screams, Difficult Dreams". W 1996 podczas Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej "Warszawska Jesień" odbyło się estradowe prawykonanie części III - "La libertà chiama la libertà". We współpracy z Janem Fabre powstały również spektakle baletowe: "The Sound of One Hand Clapping" (1991), "Da un'altra faccia del tempo" (1993), "Quando la terra si rimette in movimento" (1995) oraz "Three Solos" (1995).

Eugeniusz Knapik od 1976 pracuje w Katedrze Kompozycji, Dyrygentury i Teorii Muzyki Akademii Muzycznej w Katowicach, od 1996 jest jej kierownikiem. Od 1992 kieruje również założonym przez siebie Studiem Muzyki Komputerowej i Elektroakustycznej. W 1994 otrzymał tytuł profesora. Od 2002 piastuje godność rektora katowickiej uczelni.

Był długoletnim członkiem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, od 1999 do 2003 - wiceprezesem, w latach 1979-89 członkiem Komisji Programowej Festiwalu "Warszawska Jesień". Od 2003 jest członkiem prezydium i wiceprezesem Polskiej Rady Muzycznej.

Eugeniusz Knapik debiutował jako kompozytor wraz z Andrzejem Krzanowskim i Aleksandrem Lasoniem na festiwalach "Młodzi Muzycy Młodemu Miastu" w Stalowej Woli. W latach 1975-1980 odbyło się tam jedenaście prawykonań utworów wymienionej trójki kompozytorów, których ze względu na rok urodzenia określa się jako "Pokolenie '51" (lub "Pokolenie stalowowolskie"). Eugeniusz Knapik miał w Stalowej Woli prawykonania dwóch swoich dzieł: "Tak jak nad brzegiem morza" na zespół instrumentalny i taśmę (1977) oraz "Corale, interludio e aria" na flet, klawesyn i jedenaście instrumentów smyczkowych (1979). Kompozytor tak określa stalowolskie przesłanie:

"Nasza twórczość, kompozytorów startujących na festiwalu w Stalowej Woli, była chyba pewnego rodzaju opozycją: wobec awangardy lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych; wobec nowości jako wartości samej w sobie; wobec totalnej destrukcji. I ta opozycja do awangardy była reakcją spontaniczną, sprzeciwem intuicyjnym, głęboko w nas tkwiącym. Dopiero później, stopniowo uświadamialiśmy to sobie."

Eugeniusz Knapik był "opozycjonistą" najbardziej zdecydowanym, sięgał do tradycji najgłębiej. Jego twórczość najlepiej odpowiada określeniu "nowy romantyzm", zastosowanemu w odniesieniu do muzyki stalowowolskich debiutantów i to również w późniejszym czasie. Wiele lat po Stalowej Woli kompozytor mówił:

"Najbliższa jest mi muzyka, która wyraża pewne wartości. Bardzo mnie interesuje, i to od wielu lat, muzyka i sztuka z przełomu wieków: ostatnie ćwierćwiecze XIX i pierwsze ćwierćwiecze XX wieku. Utwory Mahlera i Skriabina przemawiają do mnie najsilniej. Ale jestem również zafascynowany ostatnimi opusami Beethovena, twórczością Brahmsa i - idąc dalej w wiek XX - Ivesa i Messiaena. Ostatnio, przed dwoma czy trzema laty, odkryłem dla siebie Szymanowskiego. Poznaję go na nowo - w pracy ze studentami nad 'III Sonatą fortepianową', 'IV Symfonią', słuchając mazurków. Przez długie lata muzyka Szymanowskiego była dla mnie niejasna, dziwnie zagmatwana. Sądziłem, że kompozytor w sposób nie do końca 'czysty' pisał swoje utwory. Dopiero teraz zaczynam to rozumieć. A jeszcze pięć lat temu w ogóle nie wymieniłbym jego nazwiska." ("Studio" 1995 nr 1)

Romantyczna w wyrazie twórczość Knapika odznacza się znakomitym warsztatem kompozytorskim o wyrazistym, indywidualnym obliczu, a charakterystycznym jej rysem jest wzrost znaczenia elementu melodycznego. Melodyka w dużym stopniu kształtuje znowu formę dzieła muzycznego.

Ważniejsze kompozycje:

• "Trzy miniatury" na fortepian (1970)
• "Sonata na skrzypce i fortepian" (1971)
• "Sonata na flet solo" (1971)
• "Concerto grosso No. 1" na orkiestrę kameralną (1972-77)
• "La Flûte de jade" na sopran i orkiestrę do tekstów poetów chińskich (1973)
• "Psalmy" na głosy solo, chór mieszany i wielką orkiestrę symfoniczną (1973-75)
• "Le Chant" na sopran i orkiestrę do tekstów Paula Valéry (1976)
• "Tak jak na brzegu morza..." na zespół instrumentalny i taśmę do tekstu Paula Valéry (1977)
• "Corale, interludio e aria" na flet, klawesyn i zespół smyczkowy (1978)
• "Kwartet smyczkowy" (1980)
• "Partita" na skrzypce i fortepian (1980)
• "Hymn" na klarnet, puzon, wiolonczelę i fortepian (1982)
• "Versus I" na organy (1982)
• "Wyspy" na kameralną orkiestrę smyczkową (1983-84)
• "Strofy" na baryton, róg i organy (1984-85)
• "Das Glas im Kopf wird vom Glas", opera w 8 scenach do libretta Jana Fabre - I część trylogii operowej "The Minds of Helena Toubleyn" (1987-89)
• "Silent Screams, Difficult Dreams", opera w 4 scenach – II część trylogii operowej "The Minds of Helena Toubleyn" (1990-92)
• "The Sound of One Hand Clapping", balet do libretta Jana Fabre (1991)
• "Da un'altra faccia del tempo", balet do libretta Jana Fabre (1993)
• "La libertà chiama la libertà", opera w 5 scenach – III część trylogii operowej "The Minds of Helena Toubleyn" (1993-95)
• "Quando la terra si rimette in movimento", balet do libretta Jana Fabre (1995)
• "Three Solos", balet do libretta Jana Fabre (1995)
• "Up Into the Silence", pieśni na sopran, baryton, kwartet smyczkowy i orkiestrę do słów Edwarda E. Cummingsa i Jana Fabre (1996-2000)
• "Tha' Munnot Waste No Time" na trzy (lub dwa) fortepiany i klarnet (1998)
• "Przystępuję do Ciebie" na sopran i orkiestrę kameralną do słów Edwarda Stachury (2001)
• "Trio na skrzypce, klarnet i fortepian" (2003)
• "Introduction to Mystery", prolog do dramatu muzycznego"Moby Dick" według powieści Hermana Melville'a na tenor, chór i orkiestrę (2005)
• "Filo d'Arianna" na wiolonczelę solo (2005)

Autor: Małgorzata Kosińska, Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, styczeń 2002; aktualizacja: grudzień 2008.