Andrzej Rozhin, fot. VIPHOTO/East News

Polski reżyser, scenarzysta, aktor, dyrektor teatrów, organizator i szef festiwali. Urodził się 4 maja 1940 roku we Lwowie.

Andrzej Rozhin studiował przez rok aktorstwo w PWST w Krakowie, po czym ukończył filologię polską na UMCS w Lublinie. Tam też w latach 1961-1974 był dyrektorem akademickiego teatru Gong 2 przy UMCS, jednej z ważniejszych i utytułowanych polskich scen studenckich. Z Gongiem wystawił trzydzieści premier, często nagradzanych. W tym samym czasie występował w lubelskim Teatrze Lalki i Aktora oraz w kabarecie Czart. Był inicjatorem i szefem dziewięciu odsłon festiwalu Lubelska Wiosna Teatralna.

Czternaście lat kierowania niezależną sceną obrodziło niezwykłymi przedstawieniami, w których Rozhin wypowiadał się pełnym głosem artysty niepogodzonego z rzeczywistością, w jakiej przyszło mu żyć. Jego widowiska wpisywały się w ruch rodzącej się właśnie awangardy teatralnej. Czasy jednak były takie, że po jego głośnym Wietnamie ukrzyżowanym - będącym refleksem buntu amerykańskich dzieci kwiatów czy Wyznaniach mordercy, czyli Siegfried Müller opowiada - spowiedzi jednego z najokrutniejszych najemników Czombego z lat kongijskiej wojny domowej, nawet admiratorzy twórczości Rozhina, zaczęli go przestrzegać przed upolitycznieniem teatru: "Wolę jednak, kiedy w amerykańskie piersi biją się Amerykanie, a w niemieckie - Niemcy." [Andrzej Hausbrandt, 1972].

Wkrótce Rozhin rozpoczął emocjonujący etap szefowania zawodowym scenom całego kraju. Był dyrektorem i kierownikiem artystycznym teatrów: w Gorzowie Wielkopolskim (1974-1977), Olsztynie (1977-1978), Koszalinie (1979-1981), Szczecinie (Polski, 1981-1983) i Lublinie (im. Osterwy, 1985-1993). Pozostawiał te teatry na nieporównanie wyższym poziomie - artystycznym, frekwencyjnym, organizacyjnym - niż zastał. Zmieniał sceny nie z własnej woli, lecz przeważnie na skutek decyzji lokalnych decydentów, z którymi nie szedł na zbytnie artystyczne kompromisy.

"Kształt teatru, jaki chciałbym robić, mieści się, niestety, gdzieś na pograniczu sfery marzeń i rzeczywistości. Funkcja kulturotwórcza teatru polega na upowszechnianiu rzeczy artystycznie wartościowych, ale chcąc, aby teatr stanowił forum ich prezentacji należałoby postępować niekiedy wbrew ogólnie przyjętym gustom i kanonom, a co gorsze nierzadko popadać w kolizję z przepisami administracyjnymi... Teatr powinien być głęboko zespolony z tradycją narodową, ale także z czasem, w którym żyjemy; prezentować najnowsze kierunki artystyczne, ale nie zapominać o klasyce: kształtować gust społeczeństwa upowszechnianiem rzeczy wartościowych, ale zdawać sobie sprawę z tego, że pewna część widowni oczekuje od teatru po prostu rozrywki." [W rozmowie z Haliną Ańską, "Nadodrze", 15 grudnia 1974].

W czasie swoich dyrektorskich peregrynacji Rozhin wystawiał również w teatrach warszawskich oraz na wielu innych scenach polskich i zagranicznych. Jego przedstawienia wzbudzały emocje, były szeroko komentowane. Jak choćby głośna inscenizacja Kotki na rozpalonym blaszanym dachu Tennessee Williamsa z 1992 roku, z kreacją Krystyny Jandy:

"Teraz tę jedną z najgłośniejszych i najdrastyczniejszych sztuk Williamsa po raz pierwszy możemy obejrzeć w Warszawie, jednak czasy, kiedy mogłaby kogokolwiek zaszokować, minęły bezpowrotnie - odnotował recenzent 'Rzeczpospolitej'. - Ta wypełniona namiętnościami, sadomasochistyczna rozgrywka rodzinna o sukcesję po umierającym na raka milionerze nie może być już żadnym zaskoczeniem dla najniewinniejszego nawet odbiorcy 'Dynastii'. Temat, wydawałoby się przerobiony już u nas na 122 stronę, znalazł w praskim Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera znakomite przyjęcie. Na frekwencyjny sukces wpłynęła przede wszystkim doskonała obsada. Krystyna Janda w roli Margaret prezentuje aktorstwo drapieżne, w pełnej skali emocjonalnych odczuć, doskonale przylegające do wizerunku tytułowej Kotki, kobiety ambitnej, niepohamowanej w dążeniu do zachowania własnej godności, w walce o ukochanego mężczyznę i trwałość związku nie dyktowanego wyrachowaniem."

Rozhin należy do wąskiego grona mistrzów reżyserskiego fachu, którzy nie poprzestali na opanowaniu podstaw rzemiosła, lecz doskonalili je z przedstawienia na przedstawienie. To jeden z garstki ostatnich Mohikanów, kierujących się przekonaniem, że teatr tworzy się nie dla zaspokojenia własnych wizjonerskich ambicji, lecz dla widza. Co wcale nie oznacza schlebiania jego gustom, ani kierowania się kaprysami mody, bądź meandrami poprawności politycznej. Na prowadzonych przezeń scenach zawsze można było znaleźć nowości repertuarowe. To on w czasach naszej transformacji ustrojowej - ale i ekonomicznej - odkrył dla polskiego teatru musical.

"Andrzej Rozhin zaryzykował wystawienie spektaklu muzycznego w prowadzonym przez siebie teatrze dramatycznym nie po raz pierwszy. Teatr Osterwy ma już w swoim repertuarze 'Sztukmistrza z Lublina' oraz dwa hity musicalowe: 'Strych' (z Węgier) i 'Człowieka z La Manchy' (z USA)." ["Bracia krwi" Willy'ego Russella, Lublin 1993].

Prace sceniczne Rozhina wyróżniał zawsze rzetelny warsztat inscenizatora. Twórcy dbałego o to, aby w stosowaniu oryginalnych środków nie ulec dziwaczności, manierze czy niezrozumiałości. Nie dawał się skusić łatwiźnie "przekraczania granic teatru", a de facto hołdowaniu bełkotowi artystycznemu i intelektualnemu, tak ukochanemu przez dzisiejszą, totalnie pogubioną krytykę. To właśnie tacy jak on - a bynajmniej nie ci akurat modni twórcy, rozpieszczani wysyłaniem ich produkcji na międzynarodowe festiwale - stanowią sól polskiego teatru.

"Andrzej Rozhin, reżyser 'Edukacji Rity' w Teatrze Ochoty, jest autorem premierowej polskiej wersji, którą wystawił dziesięć lat temu w Ateneum z Krystyną Jandą i Tadeuszem Borowskim. Rozhin jest też autorem ubiegłorocznej premiery polskiej autorskiego musicalu (libretto, muzyka, piosenki) Willy'ego Russella 'Bracia krwi' ('Blood Brothers') w Teatrze im. Osterwy w Lublinie. Powrót do ulubionego autora (i sztuki) wydaje się w pełni uzasadniony właśnie w sali Teatru Ochoty. Jest coś szczególnego w swoistej, magicznej więzi, która powstaje tu między publicznością a artystami. Coś, co powoduje, że te spektakle pod względem technicznym surowe i zgrzebne (brak teatralnej maszynerii, dyktowany architekturą budynku) odbiera się inaczej - łagodniej, cieplej, w atmosferze prawie rodzinnej zażyłości. (...) Andrzej Rozhin wziął na warsztat samograj, który zagrał. Musiał zagrać." [1994].

Bez względu na rodowód, gatunek i merytoryczną wagę prac Andrzeja Rozhina - wystawiał zarówno kanon klasyki, jak i polskie premiery komedii czy musicali - interpretował je zawsze w sposób trafny i przemyślany, niebanalnie i twórczo. Zwracały uwagę perfekcją przygotowania.

"Reżyser Andrzej Rozhin zadbał o wartkie tempo spektaklu, aktorzy grają z zapamiętaniem godnym lepszej sprawy. Znakomita jest zwłaszcza Katarzyna Łaniewska w roli Mamy. Po wyjściu z Teatru Ochoty zastanawiałem się, dlaczego tak mnie bolą mięśnie brzucha. Czyżby ze śmiechu?" ["Królik Królik" Coline Serreau, 1995].

Reżyser nie tracił też z pola widzenia najmłodszej widowni:

"Sztuka symbolisty Maurice'a Maeterlincka, belgijskiego noblisty z 1911 roku, jest przypowieścią o poszukiwaniu szczęścia. Michaś i Gabrysia, rodzeństwo z ubogiej chatki, wyruszają w podróż po świecie snu. Pragną zdobyć niebieskiego ptaka, który stanowi antidotum na wszelkie choroby. Wędrówka, obfitująca w wiele niebezpiecznych przygód, ma wyraźnie inicjacyjny charakter. Nieuchwytny niebieski ptak okaże się mieszkać w ich kochających sercach. Mądry, nastrojowy spektakl, w scenografii Pavla Hubički, z muzyką Tadeusza Woźniaka, wyreżyserował Andrzej Rozhin." ["Niebieski ptak", Teatr Guliwer, Warszawa 2000].

Temperament inscenizatora nie przeszkadza Rozhinowi w podejmowaniu udanych prób literackich. Zapisał się w pamięci, jako autor wielu scenariuszy widowisk. W tym też własnego autorstwa, jak: Wietnam ukrzyżowany (1969) czy Lwów semper fidelis (1990).

Dusza filologa dała taż o sobie znać, kiedy Rozhin podjął się redakcji monumentalnego dzieła Artyści sceny polskiej w ZASP 1918-2008. Księga jubileuszowa z okazji dziewięćdziesięciolecia Związku Artystów Scen Polskich przygotowana została z właściwym dla tak poważnej daty rozmachem. Publikacja ukazała ideę stowarzyszenia oraz działających w nim ludzi sceny, ekranu, radia, estrady. Teksty przeszło pięćdziesięciu autorów, na sześćset stronach, zostały zilustrowane archiwalnymi zdjęciami, dając niezmiernie fotogeniczny przegląd zmiennych mód, ale i ciągłości tradycji. Tradycji scenicznych, choć i historycznych, bo teatr mamy taki, na jaki nam pozwalały okoliczności życiowe.

Andrzej Rozhin, jako praktyk teatru, miał tego świadomość. Tworzył ze zmiennym szczęściem: w zgodzie z zapotrzebowaniami, ale też w zgodzie z samym sobą.

Wystawił blisko dwieście przedstawień: teatralnych, telewizyjnych, operowych, estradowych. Wśród nich sporo prapremier takich autorów jak: Ernest Bryll, Michał Choromański, Stanisław Grochowiak, Marian Hemar, Ewa Lachnitt, Stanisław Lem, Kazimierz Orłoś, Tadeusz Różewicz, Władysław Terlecki, Stanisław Tym.

Inscenizował polskie premiery utworów: Nory Ephron, Liz Lochhead, Colline Serreau, Laurence'a Boswella, Daniiła Charmsa, Donalda Churchilla, Nikołaja Erdmana, Aleksandra Gelmana, Toma Kempinsky'ego, Curzia Malaparte, Willy'ego Russella, Petera Shaffera, Aleksandra Wampiłowa, Franka Wedekinda. Oprócz sztuk teatralnych i musicali Andrzej Rozhin reżyserował również wiele koncertów galowych, widowisk plenerowych, programów kabaretowych, recitali, słuchowisk radiowych, przedstawień Teatru TV.

W filmie Jak żyć Marcela Łozińskiego zagrał postać uczestnika obozu dla młodych małżeństw - ojca rodziny konfliktowej. W Aktorach prowincjonalnych Agnieszki Holland wystąpił jako Korbut, dyrektor łódzkiego teatru.

Widowiskiem "Brat naszego Boga" Karola Wojtyły, które wystawił w Międzynarodowym Dniu Teatru - 27 marca 2011 roku w Teatrze Powszechnym im. Jana Kochanowskiego w Radomiu, świętował pięćdziesięciolecie pracy artystycznej. Premierze towarzyszyła promocja książki Wybrałem teatr, dokumentującej jego niepodważalny dorobek.

Został odznaczony między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2002) i Srebrnym Medalem Zasłużonego Kulturze-Gloria Artis (2008).

(Jeśli nie zaznaczono inaczej, cytowane fragmenty pochodzą z recenzji autora tego tekstu).

Twórczość Andrzeja Rozhina
(wybór)

Filmografia:

• 
  
  1977 - Jak żyć, (reż. Marcel Łoziński), obsada aktorska - uczestnik obozu dla młodych małżeństw: ojciec rodziny konfliktowej;
• 1978 - Aktorzy prowincjonalni, (reż. Agnieszka Holland), obsada aktorska - Korbut, dyrektor łódzkiego teatru.

Reżyseria w Teatrze TV:

• 
  
  1983 - Matka Courage i jej dzieci Bertolta Brechta;
• 1985 - Dwadzieścia minut z aniołem Aleksandra Wampiłowa;
• 1989 - Historia z metrampażem Wampiłowa;
• 1995 - Chwile słabości Donald Churchilla;
• 1997 - Piranie Kazimierza Orłosia.

Reżyseria teatralna

Teatr Gong 2, Lublin:

• 
  
  1961 - Ildefons i inni Gałczyńskiego, Tuwima, Leśmiana;
• 1966 - Pieśni i songi pana Brechta;
• 1967 - Elżbieta Bam Daniiła Charmsa, polska premiera;
• 1967 - Za według Johna Reeda;
• 1969 - Trismus Stanisława Grochowiaka, prapremiera;
• 1969 - Wietnam ukrzyżowany Andrzeja Rozhina;
• 1970 - Wyznania mordercy. Siegfried Müller opowiada;
• 1970 - Laor Stanisława Czycza;
• 1973 - Życie jawą Ernesta Brylla.

Inne sceny:

• 
  
  1973 - Lament Michała Choromańskiego, Teatr Wybrzeże, Gdańsk, prapremiera;
• 1974 - Karabiny Grochowiaka, Teatr im. Juliusza Osterwy, Gorzów Wielkopolski, prapremiera;
• 1976 - Rozstanie w czerwcu Aleksandra Wampiłowa, Gorzów Wlkp., premiera polska;
• 1977 - Przebudzenie wiosny Franka Wedekinda, Gorzów Wlkp., premiera polska;
• 1977 - Dewajtis Marii Rodziewiczówny, Gorzów Wlkp., prapremiera;
• 1977 - Premia Aleksandra Gelmana, Teatr im. Stefana Jaracza, Olsztyn;
• 1979 - Teatr niekonsekwencji Tadeusza Różewicza, Teatr Popularny, Warszawa, prapremiera;
• 1979 - Equus Petera Shaffera, Teatr Ateneum, Warszawa, premiera polska;
• 1979 - Kordian Juliusza Słowackiego, Bałtycki Teatr Dramatyczny, Koszalin;
• 1980 - Sprzężenie zwrotne Gelmana, Teatr Na Woli, Warszawa, premiera polska: 26 kwietnia;
• 1980 - Romeo i Julia Williama Szekspira, Koszalin;
• 1982 - Igraszki z diabłem Jana Drdy, Teatr Polski, Szczecin;
• 1983 - Dwie głowy ptaka Władysława Terleckiego, Teatr Polski, Szczecin;
• 1984 - Edukacja Rity Willy'ego Russella, Teatr Ateneum, Warszawa, premiera polska;
• 1985 - Sami ze wszystkimi Gelmana, Teatr Współczesny, Szczecin, premiera polska;
• 1985 - Okręt Stanisława Tyma, Teatr im. Juliusza Osterwy, Lublin, prapremiera;
• 1986 - Opera za trzy grosze Brechta, Lublin;
• 1986 - O'Hayo (Okręt) Tyma, Csokonay Szinhaz Debrecen, Debreczyn, premiera węgierska;
• 1987 - Betleem polskie Lucjana Rydla, Lublin;
• 1987 - Dwaj panowie B. Mariana Hemara, Teatr Kwadrat, Warszawa;
• 1988 - Samobójca Nikołaja Erdmana, Teatr Ateneum, Warszawa;
• 1988 - Mandat Erdmana, Lublin;
• 1988 - Feher hazoszag (Białe małżeństwo) Różewicza, Gordonyi Geza Szinhaz, Eger, premiera węgierska;
• 1988 - Gałązka rozmarynu Zygmunta Nowakowskiego, Lublin;
• 1989 - Mandatum (Mandat) Erdmana, Eger, premiera węgierska;
• 1990 - Lwów semper fidelis, Rozhina, Lublin, prapremiera;
• 1992 - Strych Gabora Pressera, Lublin, premiera polska;
• 1992 - Kotka na rozpalonym blaszanym dachu Tennesee Williamsa, Teatr Powszechny, Warszawa;
• 1992 - Człowiek z la Manchy Mitcha Leigha, Lublin;
• 1993 - Bracia krwi Russella, Lublin, premiera polska;
• 1993 - Dekorator Donalda Churchilla, Teatr Kwadrat, Warszawa, premiera polska;
• 1994 - Pokrevni bratia (Bracia krwi) Russella, Divadlo Zaborskhego, Prešov-Košice, premiera słowacka;
• 1995 - Królik, królik Colline Serreau, Teatr Ochoty, Warszawa, premiera polska;
• 1997 - Cyrano, musical Ernesta Brylla i Piotra Rubika, Teatr Komedia, Warszawa, prapremiera;
• 1999 - Szklana menażeria Tennessee Williamsa, Teatr im. Wandy Siemaszkowej, Rzeszów;
• 2001 - Ivona, burgunska Princezna Witolda Gombrowicza, Divadlo Spiska Nova Ves, premiera słowacka;
• 2002 - Tosca Giacomo Pucciniego, Opera na Zamku, Szczecin;
• 2003 - Hamlet Szekspira, Divadlo Jonasa Gregora Tajovskhego, Zvolen, Słowacja;
• 2005 - Mądra Carla Orffa, Opera Na Zamku, Szczecin;
• 2006 - Wyzwolenie Stanisława Wyspiańskiego, Gorzów Wlkp., premiera: 25 lutego;
• 2006 - Manekin, czyli kochanek Hitlera według Stanisława Dejczera, Teatr Śląski, Katowice, prapremiera;
• 2007 - Ptasznik z Tyrolu Carla Zellera, Teatr Muzyczny, Lublin;
• 2008 - Balladyna Słowackiego, Teatr Lalki i Aktora, Łomża;
• 2008 - Berek, czyli Upiór w moherze Marcina Szczygielskiego, Teatr Kwadrat, Warszawa, prapremiera;
• 2010 - Kiedy Harry poznał Sally Nory Ephron, Teatr Kwadrat, Warszawa, premiera polska;
• 2011 - "Brat naszego Boga" Karola Wojtyły, Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego, Radom.