Zofia Hertz (z d. Neuding) urodziła się 27 lutego 1910 roku¹ w Warszawie, zmarła 20 czerwca 2003 w Maisons-Laffitte. Współtwórczyni Instytutu Literackiego i najbliższa współpracownica Jerzego Giedroycia, redaktora paryskiej "Kultury". Po jego śmierci dyrektor Instytutu Literackiego.

Dzieciństwo spędziła w Warszawie, pod koniec 1921 zamieszkała w Łodzi, gdzie ukończyła gimnazjum żeńskie Romany Konopczyńskiej-Sobolewskiej. W 1928 rozpoczęła studia na Wydziale Prawnym na Uniwersytecie Warszawskim. Po roku wróciła do Łodzi i podjęła pracę w kancelarii notarialnej Apolinarego Karnawalskiego. W maju 1933 przystąpiła do egzaminu na stanowisko notariusza. Była jedyną kobietą pośród jedenastu kandydatów. Zdanie przez nią egzaminu odnotowały łódzkie gazety, zamieszczając zdjęcie i notatki: "Kobieta pierwszym kandydatem na notariusza", "Łodzianka pierwszym kandydatem na rejenta". Do września 1939 pracowała na stanowisku referenta notarialnego.

W lutym 1939 poślubiła Zygmunta Hertza. Byli małżeństwem ponad 40 lat, do śmierci Zygmunta w październiku 1979 roku.

W chwili wybuchu wojny Hertz, podporucznik rezerwy, został zmobilizowany i walczył w obronie przeciwlotniczej Warszawy. Następnie przedostał się na wschód, do Stanisławowa. Zofia dołączyła do niego, przechodząc przez zieloną granicę, na początku stycznia 1940. Po nasileniu paszportyzacji, jako bieżeńcy, Hertzowie próbowali zarejestrować się w komisji sowiecko-niemieckiej na powrót do Generalnego Gubernatorstwa. Pod koniec czerwca tegoż roku zostali zatrzymani we Lwowie podczas III masowej akcji deportacyjnej NKWD i wywiezieni do Cyngłoku w Maryjskiej ASRR. Przez 14 miesięcy pracowali przy wyrębie lasu. Zwolnieni po amnestii, na mocy układu Sikorski-Majski, we wrześniu 1941, oboje wstąpili do Armii Polskiej generała Władysława Andersa.

Zofia Hertz pracowała w Wydziale Kultury i Prasy przy Dowództwie Armii, w Biurze Propagandy i Oświaty - od kwietnia 1942 pod kierownictwem Józefa Czapskiego. Współpracowała z biurem redakcji gazety "Orzeł Biały", współtworzyła biuro tygodnika ilustrowanego "Parada". Wraz z Armią Polską na Wschodzie wyszła z ZSRR i z 2. Korpusem przez Irak i Egipt dotarła do Włoch. Na Bliskim Wschodzie, w marcu 1943, rozpoczęła współpracę z Jerzym Giedroyciem, któremu Józef Czapski powierzył kierownictwo Redakcji Czasopism i Wydawnictw Wojskowych. Prowadziła Giedroyciowi sekretariat - do lata 1944. Przysługiwał jej stopień Public Relation Officer. Po zmianach personalnych w Biurze Propagandy została przeniesiona do Biura Oszczędności Żołnierzy w Basenie Morza Śródziemnego, a następnie do redakcji "Dziennika Żołnierza APW".

"Konstanty Jeleński, autor 'Kultury' od początku lat 50., lubił tropić grę przypadku w życiu, nadawał mu rangę 'niższej formy cudu'. Mówił Herlingowi-Grudzińskiemu: 'Nazywaj to, jeśli chcesz, ręką Boga. Mnie wystarczy powiedzieć: tajemnicza, niedocieczona, a zarazem cudowna koincydencja'. Do namiotu Giedroycia na irackiej pustyni los kieruje Józefa Czapskiego i popycha Zofię Hertz. Ich spotkanie przyniesie niezwykłe następstwa. Artysta będzie 'ministrem spraw zagranicznych' Instytutu Literackiego. Zofia - filarem."(Magdalena Grochowska, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu)

W marcu 1946 Zofia Hertz dołączyła do tworzonego w Rzymie, przez Jerzego Giedroycia i Józefa Czapskiego, Instytutu Literackiego. Wydawnictwo zostało zarejestrowane pod nazwą Casa Editrice Lettere. Zofia Hertz była sekretarzem Instytutu, do jej obowiązków należały: sprawy prawne i ogólne, kasa, korespondencja, adiustacja wydawanych książek bądź rękopisów oraz i ich rewizja. Działalność oficyny - wydawnicza i kolportażowa - skupiała się głównie na potrzebach wojska, potem pojawiły się pomysły serii wydawniczych (w okresie rzymskim ukazało się 28 książek).

W czerwcu 1947 roku zadebiutowała "Kultura. Wybór szkiców, opowiadań i sprawozdań", pomyślana jako kwartalnik, ale już od następnego numeru miesięcznik. W sierpniu 1947, za zgodą gen. Andersa, Instytut przeniósł się do Francji - do Maisons-Laffitte pod Paryżem. Początkowo do siedziby placówki 2. Korpusu, a od 1954 do własnego domu, kupionego dzięki wpłatom przyjaciół i czytelników. Już w połowie czerwca 1949 Jerzy Giedroyc uniezależnił się od Londynu: "wysławszy dziękczynne pismo za dotychczasową pomoc, wywiesiłem czarną chorągiew anarchii i niezależności" (Jerzy Giedroyc, Andrzej Bobkowski, Listy 1946-1961). Od 1 lipca 1949 "Kultura" "wychodziła na własne ryzyko". Zespół tworzyli: Jerzy Giedroyc, Józef Czapski, Zofia i Zygmunt Hertzowie, w końcu 1951 dołączył Henryk Giedroyc.

"Jerzy był 'mózgiem' i twórcą koncepcji całego przedsięwzięcia. Nie bał się ryzyka, miał wspaniałe pomysły. [...] Zygmunt był bardzo inteligentny, oczytany, i to on stwarzał atmosferę wokół 'Kultury'. Był magnesem, który przyciągał do nas ludzi. Józio był 'ambasadorem' 'Kultury' i Jerzego. Jego kontakty i autorytet, jakim się cieszył w środowisku artystów, intelektualistów, polityków, były nam wielokrotnie przydatne i pozwalały 'Kulturze' uniknąć wielu kłopotów. Ja z kolei umiałam ich wszystkich, bez względu na różnice charakterów, łączyć i łagodzić konflikty. Na moich barkach spoczywała też cała praktyczna strona działalności 'Kultury'. Myślę, że gdyby nie było mnie i Zygmunta, całe przedsięwzięcie mogłoby się nie udać. Sama 'Kultura' oczywiście mogłaby wychodzić, ale nie mogłaby się przerodzić w dom, instytucję." (Iza Chruślińska, Była raz "Kultura"... Rozmowy z Zofią Hertz)

Zofia Hertz, poza tym, iż zajmowała się stroną administracyjną i wydawniczą, tłumaczyła także teksty dla "Kultury" z francuskiego i włoskiego, m.in. Historię jutra Curzia Malapartego (1949) i książkę Michela Gardera Agonia reżimu w ZSSR dla "Biblioteki Kultury" (1965). W latach 1962-1986 prowadziła w "Kulturze" stałą rubrykę "Humor krajowy".

"Jak ta Zosia jest w stanie robić korektę, rachunki, prowadzić kasę i korespondencję, biegać do drukarni, łamać numer, pilnować rewizji, czuwać nad ekspedycją, zajmować się nadto wydawnictwami, a ponadto prowadzić dom zawsze pełen gości, i gotować, strawę dla całej ferajny - a przy tym wyglądać świeżo, młodo, elegancko i szykownie, to jest doprawdy sekret nad sekrety. Ale najistotniejsza jej rola jest nieuchwytna. [...] W 'Kulturze' Zosia Hertz decyduje o przyjęciu do loży, względnie jeszcze częściej o wydaleniu z grona fidèles. To ona jest strażnikiem i westalką 'Kultury'. A także ona decyduje o ludzkich stosunkach w laffitte'owskim gnieździe." (Wacław A. Zbyszewski, Zagubieni romantycy i inni)

Redaktor "Kultury" bardzo cenił charakter i oddanie swojej najbliższej współpracownicy:

"W historii Instytutu Literackiego i 'Kultury' Zosia i Zygmunt Hertzowie odegrali rolę decydującą. Byli wprowadzeni we wszystkie sprawy łącznie z tymi, które wymagały zachowania maksymalnej dyskrecji. Dotyczy to zwłaszcza Zosi, która stała się główną bohaterką tej historii nie tylko dzięki swej energii, ale również dzięki całkowitemu oddaniu się naszej sprawie i gotowości wzięcia na siebie związanego z tym ryzyka.[...] Jej wpływ na politykę 'Kultury' i na mnie był zawsze bardzo wielki. Ma ona bardzo dużo zdrowego rozsądku i wielokrotnie umiała mnie powstrzymać przed rozszerzeniem frontu, angażowaniem się w nowe i ryzykowne przedsięwzięcia." (Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce)

Po śmierci Jerzego Giedroycia (14 września 2000) Zofia Hertz przejęła kierownictwo Instytutu Literackiego. W październiku 2000 roku wydała ostatni - 637 numer "Kultury" (zgodnie z wolą Redaktora miesięcznik przestał się ukazywać wraz z jego śmiercią). Kontynuowano edycję "Zeszytów Historycznych" - od numeru 134 były redagowane przez Zofię Hertz i Jacka Krawczyka. Jak sama o sobie pisała: "Zaznaczam, że niech się nikt nie cieszy i nie czeka, żebym ja poszła na emeryturę. Jestem z tych, co umierają na posterunku" (Ewa Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte).

Została odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (2000). Była laureatką nagrody edytorskiej polskiego PEN-Clubu za rok 2000. W 2001 uhonorowano ją Medaille d'Or de la Ville Maisons-Laffitte, za wieloletnią niezłomną ideę "Kultury" w walce o demokratyczną Polskę i wolność polityczną w Europie. Kiedy w grudniu 2001 objęła honorowym patronatem wystawę "Od Buzułuku do Bolonii. Działalność wydawnicza na szlaku Armii Polskiej na Wschodzie", poproszono ją o napisanie słowa wstępnego do katalogu. To właśnie Zofia Hertz symbolizowała swą osobą ciągłość organizacyjną i duchową kręgu kulturalnego 2. Korpusu i wywodzących się z niego instytucji powojennej emigracji politycznej, które po wojnie nadal służyły walce o niepodległość Polski.

Nigdy nie wystąpiła o obywatelstwo francuskie, od grudnia 1948 miała status polskiego uchodźcy politycznego (tak jak i inni członkowie Instytutu Literackiego).

Zmarła 20 czerwca 2003 w Maisons-Laffitte. Pochowana jest na pobliskim cmentarzu, w Le Mesnil-le-Roi, gdzie spoczywają wszyscy twórcy Instytutu Literackiego i mieszkańcy domu "Kultury" - Zygmunt Hertz, Maria Czapska, Józef Czapski i Jerzy Giedroyc.

We wspomnieniu pośmiertnym o niej Czesław Miłosz napisał:

"Pozostała dla mnie właściwie osobą tajemniczą: żeby mieć takie zasoby energii i oddania! Gdyby to było zakochanie, gdyby to można było wytłumaczyć uczuciem miłości... Myślę jednak, że to było zafascynowanie ideą. Zrozumienie, że Giedroyc to wielki człowiek, wielki w swoim uporze, że on może przegrać, ale to, co robi, jest wielkim dziełem. I kiedy czytam, co teraz pisze się o 'Kulturze', myślę sobie, że Zosia to zawsze wiedziała." (Czesław Miłosz, "Zosia czyli dzielność", "Tygodnik Powszechny", 29 VI 2003)

Autor: Anna Olszewska, październik 2009

---

Przypisy:
1. Podczas II wojny światowej, prawdopodobnie w czasie pobytu w wojsku, w dokumentach nastąpiła zmiana roku urodzenia - z 1910 na 1911, której Zofia Hertz nie sprostowała i utrzymała przez kolejne lata życia.


Wybrana bibliografia:

• Ewa Berberyusz, Książę z Maisons-Laffitte, Oficyna Wydawnicza "Rytm", Warszawa 2000 (wyd. 2)
• Iza Chruślińska, Była raz "Kultura"... Rozmowy z Zofią Hertz, wstęp: Czesław Miłosz, Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2003 (wyd. 2 uzupełnione)
• Zygmunt Hertz, Listy do Czesława Miłosza 1952-1979, wybór i opracowanie Renata Gorczyńska, Instytut Literacki, Paryż 1992
• Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery ręce, opracowanie i posłowie: Krzysztof Pomian, Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego, Warszawa 2006 (wyd. 4)
• Hanna Maria Giza, Ostatnie lato w Maisons-Laffitte, Kolegium Europy Wschodniej, Wrocław 2007
• Renata Gorczyńska, Portrety paryskie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
• Magdalena Grochowska, Jerzy Giedroyc. Do Polski ze snu, Świat Książki, Warszawa 2009
• Anna Olszewska, "Dokumenty Zofii Hertz (1910/1911-2003)", "Zeszyty Historyczne" 2006, zeszyt 156
• Joanna Podolska, "Jeden grosz od weksla", "Gazeta Wyborcza. Łódź/Fabryka", 24 V 2002
• Elżbieta Sawicka, "Przedwojenna historia. Rozmowa z Zofią Hertz", "Rzeczpospolita. Plus-Minus", 24 II 2001
• Barbara Toruńczyk, Rozmowy w Maisons-Laffitte 1981, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2006