Literatura
Wacław Potocki
Literatura
Poeta. Urodził się w 1621 w Woli Łużańskiej, zmarł w 1696 w Łużnej.
Urodzony w 1621 w Woli Łużańskiej, zmarły w 1696 w Łużnej, a pochowany w Bieczu Wacław Potocki herbu Śreniawa miał dość typowy szlachecki życiorys. Obejmował on udział w walkach przeciw Kozakom i Szwedom oraz sprawowanie urzędów, najwyższym spośród których było stanowisko podczaszego krakowskiego (1678-1685). Jeśli cokolwiek wyróżnia go pod względem osobistych losów, to problemy religijne oraz przedwczesna śmierć żony i trojga dzieci.
Potocki pochodził z rodziny ariańskiej - był spokrewniony m.in. z poetą i działaczem reformacyjnym Samuelem Przypkowskim. Gdy ogłoszono dekret o banicji arian (1658), poeta po dłuższych wahaniach przeszedł na katolicyzm. Nie była to bynajmniej decyzja bezproblemowa - o czym świadczy fakt, że w utworach religijnych Potockiego i w jego wierszach na temat reformacji dają się wytropić liczne niekonsekwencje. Przykładem może być wizerunek katolickiego polemisty, w ferworze dyskusji sięgającego po coraz słabsze argumenty i bardziej tchnącego agresją, zawarty w utworze Dysputa z Lutrem o obraziech. Konwersja nie uchroniła zresztą poety przed podejrzliwością braci szlachty, czego świadectwem są kilkakrotne oskarżenia o sprzyjanie heretykom, a nawet jeden zajazd.
Potocki to z pewnością najbardziej pracowity spośród poetów staropolskich, którego olbrzymia spuścizna tylko w części wyszła drukiem za jego życia. Pisał fraszki (ich zbiór pod skomplikowanym tytułem Ogród, ale nie plewiony, bróg, ale co snop to inszego zboża, kram rozlicznego gatunku... powstawał w latach 1670-1695 i mieści około 2000 utworów), wierszowane anegdoty, przypowieści (zbiór Moralia) rymowane opisy herbów, pieśni, treny, historie romansowe (Judyta, Wirginia, Lidia, Syloret, Argenida), podejmował też próby epickie. Ta szerokość zainteresowań literackich obala pojawiające się tu i ówdzie zarzuty o prymitywizm i ograniczenie horyzontów, w większości wypadków będące zresztą nie krytyką autora, lecz zbiorczym potępieniem estetyki i światopoglądu baroku sarmackiego. Był bowiem Potocki najwyrazistszym przedstawicielem tego nurtu, tworzącym poezję programowo pozbawioną elitaryzmu charakterystycznego dla twórczości dworskiej czy też intelektualnej. Przybierana przez niego niekiedy maska prostaczka była zaś po prostu chwytem retorycznym, służącym między innymi temu, by moralne zalecenia poety z Łużnej nie sprawiały wrażenia zbyt oddalonych od codziennego życia szlachty. Podobne obniżenie statusu postaci mówiącej w wierszu następuje zresztą również w znanym utworze Czuj! Stary pies szczeka.
Wiele spośród utworów Wacława Potockiego da się zaliczyć do twórczości moralizatorskiej. Można takie znaleźć i w Ogrodzie fraszek, lecz głównym dziełem tego typu pozostają w dorobku poety Moralia, wzorowane na Adagiach Erazma z Rotterdamu. Są one dziełem późnym i dość pesymistycznym w wymowie - a może tylko pozbawionym kontrapunktu, jaki w Ogrodzie fraszek stanowiły żarty i anegdoty.
Osobliwą cechą sztuki poetyckiej Potockiego było budowanie metafor łączących abstrakcyjne pojęcia z bytami nieraz groteskowo konkretnymi Widać to niekiedy w tytułach ujawniających zamierzone porównanie (Żywot ludzki do golenia) bądź w osobliwym przedstawianiu uczuć ("wszystko mi wrzody czyni na sercu i krosty" - to fragment jednego z trenów na śmierć syna Stefana). W parze z plastycznością opisu szło zamiłowanie do groteski, a niekiedy i do makabry. To ostatnie najlepiej widać w serii nagrobków (Płodowi razem z matką umarłemu, Grobowi, Śmierci).
Jednym z najważniejszych utworów Wacława Potockiego jest Transakcyja wojny Chocimskiej, powstała w pięćdziesięciolecie opisywanej bitwy, i nieznacznie poprzedzająca zwycięstwo odniesione przez Jana Sobieskiego na tym samym miejscu. To najpełniejsza próba polskiego poematu epickiego. Przez Brűcknera nazywana była ona jednak po prostu "kroniką wierszowaną" - może dlatego, że nie jest fikcją literacką, lecz dobrze udokumentowaną relacją z autentycznych wydarzeń. Materiału do opisu walk z 1621 roku poeta zaczerpnął przede wszystkim z dzienników uczestnika kampanii Jakuba Sobieskiego, ojca późniejszego króla. Pewne zdziwienie poemat może budzić również tym, że puentą heroicznych zmagań z Turkami okazuje się rozejm. Historycy literatury zawsze zwracali uwagę na wielką plastyczność opisu, zwłaszcza w scenach batalistycznych; od drugiej połowy lat 90., kiedy zaczęły się ukazywać artykuły Romana Krzywego, głównym przedmiotem badania w Transakcyi wojny chocimskiej stają się raczej kwestie retoryczne, egzemplifikowane przez przemowy bohaterów.
Bogactwo i wielonurtowość poezji Wacława Potockiego sprawiają, iż bez wątpienia wyrasta on na jednego z najbardziej interesujących twórców epoki dojrzałego baroku.
Twórczość:
Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.
Urodzony w 1621 w Woli Łużańskiej, zmarły w 1696 w Łużnej, a pochowany w Bieczu Wacław Potocki herbu Śreniawa miał dość typowy szlachecki życiorys. Obejmował on udział w walkach przeciw Kozakom i Szwedom oraz sprawowanie urzędów, najwyższym spośród których było stanowisko podczaszego krakowskiego (1678-1685). Jeśli cokolwiek wyróżnia go pod względem osobistych losów, to problemy religijne oraz przedwczesna śmierć żony i trojga dzieci.
Potocki pochodził z rodziny ariańskiej - był spokrewniony m.in. z poetą i działaczem reformacyjnym Samuelem Przypkowskim. Gdy ogłoszono dekret o banicji arian (1658), poeta po dłuższych wahaniach przeszedł na katolicyzm. Nie była to bynajmniej decyzja bezproblemowa - o czym świadczy fakt, że w utworach religijnych Potockiego i w jego wierszach na temat reformacji dają się wytropić liczne niekonsekwencje. Przykładem może być wizerunek katolickiego polemisty, w ferworze dyskusji sięgającego po coraz słabsze argumenty i bardziej tchnącego agresją, zawarty w utworze Dysputa z Lutrem o obraziech. Konwersja nie uchroniła zresztą poety przed podejrzliwością braci szlachty, czego świadectwem są kilkakrotne oskarżenia o sprzyjanie heretykom, a nawet jeden zajazd.
Potocki to z pewnością najbardziej pracowity spośród poetów staropolskich, którego olbrzymia spuścizna tylko w części wyszła drukiem za jego życia. Pisał fraszki (ich zbiór pod skomplikowanym tytułem Ogród, ale nie plewiony, bróg, ale co snop to inszego zboża, kram rozlicznego gatunku... powstawał w latach 1670-1695 i mieści około 2000 utworów), wierszowane anegdoty, przypowieści (zbiór Moralia) rymowane opisy herbów, pieśni, treny, historie romansowe (Judyta, Wirginia, Lidia, Syloret, Argenida), podejmował też próby epickie. Ta szerokość zainteresowań literackich obala pojawiające się tu i ówdzie zarzuty o prymitywizm i ograniczenie horyzontów, w większości wypadków będące zresztą nie krytyką autora, lecz zbiorczym potępieniem estetyki i światopoglądu baroku sarmackiego. Był bowiem Potocki najwyrazistszym przedstawicielem tego nurtu, tworzącym poezję programowo pozbawioną elitaryzmu charakterystycznego dla twórczości dworskiej czy też intelektualnej. Przybierana przez niego niekiedy maska prostaczka była zaś po prostu chwytem retorycznym, służącym między innymi temu, by moralne zalecenia poety z Łużnej nie sprawiały wrażenia zbyt oddalonych od codziennego życia szlachty. Podobne obniżenie statusu postaci mówiącej w wierszu następuje zresztą również w znanym utworze Czuj! Stary pies szczeka.
Wiele spośród utworów Wacława Potockiego da się zaliczyć do twórczości moralizatorskiej. Można takie znaleźć i w Ogrodzie fraszek, lecz głównym dziełem tego typu pozostają w dorobku poety Moralia, wzorowane na Adagiach Erazma z Rotterdamu. Są one dziełem późnym i dość pesymistycznym w wymowie - a może tylko pozbawionym kontrapunktu, jaki w Ogrodzie fraszek stanowiły żarty i anegdoty.
Osobliwą cechą sztuki poetyckiej Potockiego było budowanie metafor łączących abstrakcyjne pojęcia z bytami nieraz groteskowo konkretnymi Widać to niekiedy w tytułach ujawniających zamierzone porównanie (Żywot ludzki do golenia) bądź w osobliwym przedstawianiu uczuć ("wszystko mi wrzody czyni na sercu i krosty" - to fragment jednego z trenów na śmierć syna Stefana). W parze z plastycznością opisu szło zamiłowanie do groteski, a niekiedy i do makabry. To ostatnie najlepiej widać w serii nagrobków (Płodowi razem z matką umarłemu, Grobowi, Śmierci).
Jednym z najważniejszych utworów Wacława Potockiego jest Transakcyja wojny Chocimskiej, powstała w pięćdziesięciolecie opisywanej bitwy, i nieznacznie poprzedzająca zwycięstwo odniesione przez Jana Sobieskiego na tym samym miejscu. To najpełniejsza próba polskiego poematu epickiego. Przez Brűcknera nazywana była ona jednak po prostu "kroniką wierszowaną" - może dlatego, że nie jest fikcją literacką, lecz dobrze udokumentowaną relacją z autentycznych wydarzeń. Materiału do opisu walk z 1621 roku poeta zaczerpnął przede wszystkim z dzienników uczestnika kampanii Jakuba Sobieskiego, ojca późniejszego króla. Pewne zdziwienie poemat może budzić również tym, że puentą heroicznych zmagań z Turkami okazuje się rozejm. Historycy literatury zawsze zwracali uwagę na wielką plastyczność opisu, zwłaszcza w scenach batalistycznych; od drugiej połowy lat 90., kiedy zaczęły się ukazywać artykuły Romana Krzywego, głównym przedmiotem badania w Transakcyi wojny chocimskiej stają się raczej kwestie retoryczne, egzemplifikowane przez przemowy bohaterów.
Bogactwo i wielonurtowość poezji Wacława Potockiego sprawiają, iż bez wątpienia wyrasta on na jednego z najbardziej interesujących twórców epoki dojrzałego baroku.
Twórczość:
- Dzieła, opracował Leszek Kukulski, słowem wstępnym poprzedziła Barbara Otwinowska, t. I-III, Warszawa 1987.
- Wojna chocimska, opracował Aleksander Brűckner, Wrocław 2004 (wydanie oparte na publikacji BN I, 75 z 1924 roku).
- Dariusz Dybek, "Uwagi o kompozycji 'Pocztu herbów' Wacława Potockiego", "Pamiętnik Literacki" 2002, z. 1.
- Janusz Goliński, " 'Via purgativa'. O religijności Wacława Potockiego i jej świadectwach poetyckich", "Pamiętnik Literacki" 1998 z. 2.
- Marian Kaczmarek, Sarmacka perspektywa sławy. Nad 'Wojną chocimską' Wacława Potockiego, Wrocław 1982.
- Leszek Kukulski, Prolegomena filologiczne do twórczości Wacława Potockiego, Wrocław 1962.
- Jan Malicki, Pisał się z Potoka: studium o Wacławie Potockim w trzechsetną rocznicę śmierci, Katowice 1996.
- Krzysztof Obremski, " 'Głupi się trochę uczą, a mądry głupieje'. Wacław Potocki i polski spór o obrazy", "Pamiętnik Literacki" 1996 z. 3.
- Krzysztof Obremski, "Myśl antropologiczna i wyobraźnia. 'Ogród fraszek' i 'Moralia' Wacława Potockiego", "Pamiętnik Literacki"1998, z. 2.
- "Potocki, (1621-1696): materiały z konferencji naukowej w 300-lecie śmierci poety, Kraków, 4-7 listopada 1996", red. Wacław Walecki, Kraków 1998.
- Lucyna Sieciechowiczowa, Wacław z Potoka Potocki, Warszawa 1965.
- Wokół Wacława Potockiego: studia i szkice staropolskie w 300. rocznicę śmierci poety, red. Jan Malicki i Dariusz Rott, Katowice 1997.
Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.
Podobne
Literatura Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki
Poeta, urodzony 12 listopada 1962 roku w Wólce Krowickiej koło Lubaczowa...
Literatura Janusz Tazbir
Historyk, badacz dziejów kultury staropolskiej oraz reformacji i kontrreformacji w Polsce. Urodził...
Zobacz także
Film "Przewodnik do Polaków"
Pięć filmów dokumentalnych o polskim rocku, modzie, zabawkach, himalaizmie i seksie w czasach PRL-u tworzy "Przewodnik do Polaków"...
Sztuki wizualne Maria Poprzęcka "55 skarbów Polski"
Znakomita znawczyni i popularyzatorka sztuki profesor Maria Poprzęcka wybrała 55 najcenniejszych obiektów artystycznych znajdujących się w polskich zbiorach.
