Teofil Lenartowicz, autor zdjęcia nieznany - ze zbiorów Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej

Poeta i rzeźbiarz, urodzony w 1822 w Warszawie, zmarł w 1893 we Florencji.

Wychował się na wsi mazowieckiej. Od 1833 roku mieszkał w Warszawie, pracując od 1837 roku w kancelariach adwokackich. W 1848 roku udał się do Krakowa, obawiając się aresztowania z powodu działalności konspiracyjnej. Następnie, jako uchodźca, przebywał w Dreźnie, Berlinie, Brukseli i Paryżu gdzie nawiązał kontakty z Adamem Mickiewiczem, Cyprianem Kamilem Norwidem i Bogdanem Zaleskim. Od 1855 roku mieszkał w Rzymie, a w1860 zamieszkał na stałe we Florencji.

Znany współcześnie przede wszystkim jako wybitny poeta, Lenartowicz zajął się rzeźbą głównie z powodu rozczarowania brakiem powodzenia pisanych przezeń utworów. Naukę rzeźby podjął w 1860 roku w pracowni Henryka Stattlera w Rzymie, następnie kształcił się pod kierunkiem Enrico Pazziego we Florencji. W głównej mierze był jednak samoukiem tworzącym pod wpływem włoskiej rzeźby renesansowej i manierystycznej (szczególnie fascynowały go dzieła Donatella, Lorenza Ghibertiego i Giovanniego da Bologna).

Tematyka prac rzeźbiarskich Lenartowicza (większość z nich ma charakter kameralny i operuje małym formatem) wiąże się ściśle z problematyką, której poświęcał swoją poezję, czyli dziejowemu posłannictwu chrześcijaństwa oraz idei narodowowyzwoleńczej. Tworzył również portrety, z których zachowały się m.in. "Popiersie Zofii z Szymanowskich" (1870, Muzeum Narodowe w Krakowie), marmurowy medalion z portretem Teodozji Dzieduszyckiej (1870, Muzeum Narodowe w Warszawie), czy też medalion z podobizną Juliana Konstantego Ordona (Muzeum Narodowe w Warszawie).

Zachowały się również dzieła poświęcone Adamowi Mickiewiczowi, którego Lenartowicz darzył szczególną czcią, a także innym wybitnym Polakom.

"Dante Alighieri" przed 1890, brąz; foto T. Żółtowska-Huszcza w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie

Do głównych dzieł artysty należą: "Głowa Świętego Jana Chrzciciela na misie Herodiady" (powstała w latach 1869-1871 i eksponowana na wystawie powszechnej w Wiedniu w 1873 roku); "Drzwi do grobowca Zofii z Kickich Cieszkowskiej" w kościele Santa Croce we Florencji (1874) oraz płaskorzeźba ze sceną "Rozstrzelania Stanisława Bechiego" (powstańca z 1863 roku) wmurowana w tymże kościele florenckim w 1882 roku.

Nie ulega wątpliwości, że najbardziej fascynującym dziełem spośród wymienionych są "Drzwi grobowca" w Santa Croce. Praca ta, inspirowana "Drzwiami Raju" w babtysterium katedry we Florencji dłuta Lorenza Ghibertiego, wyraża credo Lenartowicza. Jak pisze najbardziej wnikliwa badaczka twórczości rzeźbiarza-poety, Aleksandra Melbechowska-Luty, w dziele tym artysta

"stworzył rzeźbiarską interpretację idei Palingenesis - mistycznej wiary w nieustanne odradzanie się, w nasz ciąg żywotów, nasze ciągłe zrzucanie ciał na wiecznej drodze doskonałości... Sceny przedstawione na 'Drzwiach' obrazują dwie połowy życia ludzkiego. Pierwszą, zakończoną, zamyka Anioł Grobów unoszący się nad taflą morza (strona prawa), drugą (lewą) otwiera Anioł Zmartwychwstania ulatujący nad wschodzącym słońcem wraz z małym dzieckiem - duszą przechodzącą do nowego życia".

Różniąca się nieco od florenckich wersja "Drzwi" (odlana w 1872 roku) znajduje się w centralnej części grobowca Augusta Cieszkowskiego w kościele parafialnym w Wierzenicy koło Poznania.

Podstawowa bibliografia:

• "Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy", t. V, Warszawa 1993 (Aleksandra Melbechowska-Luty)
• Melbechowska-Luty Aleksandra, Szubert Piotr, "Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie 1815-1889", t. I, Warszawa 1993
• "Teofil Lenartowicz, Katalog wystawy w Muzeum Narodowym w Krakowie", oprac. Anna Król, Kraków, 1998

Autor: Piotr Szubert, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie, marzec 2002