Tadeusz Konwicki, fot. Włodzimierz Wasyluk/Reporter/East News

Prozaik, reżyser i scenarzysta filmowy, urodzony 22 czerwca 1926 roku w Nowej Wilejce na Wileńszczyźnie. Twórca tzw. "kina autorskiego", sumienie społeczeństwa i jego krzywe zwierciadło, jeden z pisarzy, którzy odcisnęli najtrwalsze piętno na literaturze i kulturze Polski powojennej, uznawany za wyraziciela dążeń, postaw, nadziei i wściekłości kilku pokoleń.

Początkowy okres jego pisarstwa (1948-1956) stał pod znakiem tendencyjności, służącej zarówno obrachunkowi z przeszłością - np. partyzancką, deheroizowaną w powieści "Rojsty" (powst. 1948; prwdr. 1956) - jak i włączeniu się w komunistyczną ideologię.

Początkiem wyzwalania się z poetyki tendencyjnej była powieść "Z oblężonego miasta" (1956), w której pisarz oddzielił kwestię obowiązku solidaryzowania się z pokrzywdzonymi od posłuszeństwa partii. W powieści tej po raz pierwszy pojawia się też - stały odtąd w pisarstwie Konwickiego - obraz wileńskiej krainy jako przestrzeni ucieczki ze współczesności, przestrzeni, gdzie podstawowe dla życia ludzkiego relacje wobec drugiego człowieka i wobec przyrody miały - we wspomnieniu wygnańca z tamtych terenów i z tamtego czasu - charakter arkadyjski.

Pod tym względem "Z oblężonego miasta" zapowiada cykl wileński, obejmujący powieści: "Dziura w niebie" (1959), "Zwierzoczłekoupiór" (1969), "Kronika wypadków miłosnych" (1974) oraz "Bohiń" (1987). Utwory te, należące do najpiękniejszych w całym dorobku pisarza, ewokowały wileńszczyznę jako krainę dojrzewania, przestrzeń, w której dokonało się wtajemniczenie w sens życia, poznanie miłości i śmierci, w której narodziło się uczucie i w której nastąpiło pojednanie z istnieniem, faustowska akceptacja trwania. Portretowanie współczesności, jałowego obszaru i wytrawionego czasu najsilniej dochodzi do głosu w cyklu powieści psychologicznych, do których należą: "Sennik współczesny" (1963), "Wniebowstąpienie" (1967) i "Nic albo nic" (1971). Wspólna im jest analiza społecznej pamięci, w której spoczywają wojenne i stalinowskie zło, a także konstrukcja bohatera, który najpierw nie może pogodzić się ze swoją tożsamością, gdyż na jej dnie leży wina, potem zaś nie może owej tożsamości ustalić, gdyż na drodze do niej stoi brak związku między własną osobą i otaczającą go teraźniejszością. Teraźniejszość ta to wizja kraju policyjnego, w którym społeczeństwo, poddawane stałej inwigilacji, traci z wolna swoje kontury i rozpada się w bezkształtną masę.

Pogłębieniem tego obrazu okazał się następny cykl, obejmujący najgłośniejsze utwory literatury wydawanej poza cenzurą państwową: "Kompleks polski" (1977), "Mała Apokalipsa" (1979) oraz "Rzeka podziemna, podziemne ptaki" (1984). Były to powieści-przestrogi, utwory utrzymane w tonacji groteski politycznej, ukazujące społeczeństwo na granicy rozpadu powodowanego rozmyciem kluczowych pojęć (wolności, patriotyzmu, zdrady, niewoli).

Rosnące od powieści "Nic albo nic" zaangażowanie pisarza w bezpośrednie życie społeczne znalazło swoją przeciwwagę w cyklu "łże-dzienników", należących do pisania niezobowiązującego, niezaangażowanego ani w politykę, ani w literaturę, niedającego się odczytywać ani fikcyjnie, ani prawdziwościowo, niejednolitych pod względem gatunkowym i estetycznym. Wchodzące w skład tego cyklu utwory - "Kalendarz i klepsydra" (1976), "Wschody i zachody księżyca" (1982), "Nowy Świat i okolice" (1986), "Zorze wieczorne" (1991) oraz "Pamflet na siebie" (1995) - to zapisy obejmujące dziennikowe notki i eseistyczne wstawki, fragmenty utworów literackich i towarzyskie niedyskrecje. Ich swoboda, urok, rozległa gama humoru i humorów uczyniły z nich, podobnie jak z "Dziennika" Gombrowicza, prawdziwe perełki literackie, a także wzory licznie naśladowane.

O randze Konwickiego w powojennej literaturze polskiej decyduje umiejętność przechodzenia od dystansu do zaangażowania w sprawy społeczności, a także zdolność wynajdywania form literackich, które wyrażając stan społecznego rozproszenia, sugerowały zarazem drogi odnowienia znaczeń i wartości.

"(...) piszę przede wszystkim dla czytelnika, z zamiarem zrobienia mu przyjemności, zabawienia go, złomotania lub zniszczenia. Aby pisać, muszę mieć drugiego człowieka." ("Pół wieku czyśćca")

Źródło: www.polska2000.pl; Copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza, 2001.

Zobacz również:

• Sylwetka literacka Tadeusza Konwickiego - Przemysław Kaniecki
• Sylwetka filmowa Tadeusza Konwickiego - Ewa Nawój

Wybrana bibliografia:

• Rojsty, 1956
• Przy budowie, 1950
• Władza, 1953
• Z oblężonego miasta, 1956
• Dziura w niebie, 1959
• Sennik współczesny, 1963
• Wniebowstąpienie, 1967
• Zwierzoczłekoupiór, 1969
• Nic albo nic, 1971
• Kronika wypadków miłosnych, 1974
• Kalendarz i klepsydra, 1976
• Kompleks polski, 1977
• Mała Apokalipsa, 1979
• Wschody i zachody księżyca, 1982
• Rzeka podziemna, podziemne ptaki, 1984
• Nowy Świat i okolice, 1986
• Bohiń, 1987
• Zorze wieczorne, 1991
• Pamflet na siebie, 1995
• Pamiętam, że było gorąco. Z Tadeuszem Konwickim rozmawiają Katarzyna Bielas i Jacek Szczerba, Znak, Kraków 2001
• Kalendarz i klepsydra (wersja oryginalna, nieocenzurowana), 2005
• Wiatr i pył, "Czytelnik", Warszawa 2008
• W pośpiechu, rozmawiał Przemysław Kaniecki, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2011 - premiera 2 listopada 2011.

Wybrane tłumaczenia:

• angielski: A Dreambook for our Time (Sennik współczesny), The MIT Press, 1970; The Anthropos-Spectre-Beast (Zwierzoczłekoupiór), New York: S. Phillips, 1977; The polish Complex (Kompleks polski), New York: Farrar Straus & Giroux, 1982; A minor Apocalypse (Mała Apokalipsa), New York: Farrar Straus & Giroux, 1983; Moonrise, Moonset (Wschody i zachody księżyca), New York: Farrar Straus & Giroux, 1987; Bohin Manor, New York: Farrar Straus & Giroux, 1990; New World Avenue and Vicinity (Nowy Świat i okolice), New York: Farrar Straus & Giroux, 1991.
• francuski: Fleuve souterrain, oiseaux de nuit, Paris: Robert Laffont, 1986; Chronique des événements amoureux, Paris: Laffont-P.O.F., 1987; Le complexe polonais, Paris: Laffont-P.O.F., 1988; Le nouveau monde, Paris: Laffont-P.O.F., 1989; Bohini, un manoir en lituanie, Paris: Robert Laffont, 1990; Le trou dans le ciel, Paris: Critérion, 1992; Roman de gare contemporain, Paris: Robert Laffont, 1994.
• niemiecki: Kronik der Liebesunfälle, Berlin-Weimar: Aufbau-Verlag, 1978; Die polnische Apokalypse, Frankfurt: S. Fischer, 1982; Angst hat grosse Augen, Wien: Europe-Verlag, 1973; Die neue Strecke, Berlin: Dietz, 1951; Modernes Tagebuch, Munich: Biederstein, 1964; Auf der Spitze des Kulturpalastes, Hamburg: Claassen, 1973.
• duński: Den lille apokalypse, Kopenhagen: Brundum, 1984.
• fiński: Isoäitin tarina, Hämeenlinna: Tammi, 1997; Pieni ilmestyskirja, Helsinki: Tammi, 1983.
• hiszpański: Nochebuena polaca, Barcelona: Seix Barral, 1984; Un pequeno apocalipsis, Barcelona: Mario Muchnik, 1987.