Poeta, satyryk, aforysta, fraszkopisarz. Urodził się w roku 1909 we Lwowie, zmarł w 1966 w Warszawie. Zbiór aforyzmów Leca Myśli nieuczesane został przełożony na kilkanaście języków i przyniósł autorowi międzynarodowe uznanie.

Urodził się we Lwowie w uszlachconej galicyjskiej rodzinie żydowskiej; jego pierwotne nazwisko brzmiało: de Tusch-Letz. Pisarz przekształcił je na "Lec", co po hebrajsku znaczy "błazen, wesołek", a także "ten, kto, patrząc z boku, na swój sposób interpretuje i wyjaśnia".

Uczył się w szkołach w Wiedniu i we Lwowie, gdzie po maturze studiował polonistykę, a później prawo na Uniwersytecie Jana Kazimierza. Debiutował w 1929 wierszem Wiosna w "Kurierze Literacko-Naukowym" (nr 13). W 1934 zamieszkał w Warszawie. Był związany z komunistycznym "Dziennikiem Popularnym", drukował też swoje utwory m.in. w "Cyruliku Warszawskim", "Lewarze" i "Szpilkach". Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa. Uczestniczył w tamtejszym życiu literackim; publikował wiersze, satyry, artykuły i przekłady z rosyjskiego w "Czerwonym Sztandarze". Po wkroczeniu Niemców w 1941 był więziony w obozie śmierci we Lwowie na Janowskiej i w Tarnopolu, skąd w 1943 uciekł. Następnie działał w konspiracji, należał do Armii Ludowej i walczył w partyzantce. W lipcu 1944 wstąpił do Wojska Polskiego, otrzymując stopień majora.

W latach 1946-1950 był attaché prasowym Polskiej Misji Politycznej w Wiedniu. Nie powróciwszy do kraju, wyjechał na dwa lata do Izraela. Od 1952 mieszkał w Warszawie. W latach pięćdziesiątych obok utworów lirycznych i satyrycznych oraz przekładów z niemieckiego zaczął publikować w czasopismach aforyzmy z cyklu Myśli nieuczesane.

Został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1966). Zmarł 7 maja 1966 roku w Warszawie.

Lec jest mistrzem paradoksu, wieloznacznej ironii, metaforycznego skrótu, gier słownych wytrącających umysł ze schematów myślowych. Jego utwory, które często komentują przenikliwie bieżącą rzeczywistość społeczną, dzięki wielkiej ekspresji lirycznej a zarazem lapidarności mają wymiar egzystencjalny. Pisarstwo to odwołuje się m.in. do aforystycznej tradycji starożytnych Greków i Rzymian, do francuskich mistrzów maksymy (Chamfort, La Rochefoucauld), a także do literatury żydowskiej z jej pełnymi humoru przypowieściami, bajkami i parabolami. Jak pisze Lidia Kośka,

"twórczość Stanisława Jerzego Leca mieści się (...) między mitem początku a doświadczeniem Zagłady. (...) Odsyła nas do owej szczególnej formacji intelektualnej, której przedstawicielami byli Kafka, Schulz czy Canetti, ukształtowanej na wielowątkowości europejskiej tradycji, w obszarze zwanym Europą Środkowowschodnią, do formacji, która rozsypała się w pierwszej, a została ostatecznie unicestwiona w drugiej wojnie minionego stulecia. (...) Kulturowemu językowi tej formacji Lec pozostał wierny, choć była to już tylko, jak pisał, 'rozbiórkowa cegła wieży Babel'."

Bibliografia

Poezje:

• Barwy. Księgarnia Nowości, Lwów 1933.
• Zoo. Wiersze satyryczne. Instytut Wydawniczy Sfinks, Warszawa 1935.
• Satyry patetyczne. M. Fruchtman, Warszawa 1936.
• Notatnik polowy. Poezje. "Książka", Łódź 1946.
• Spacer cynika. Satyry i fraszki. "Czytelnik", Warszawa 1946.
• Życie jest fraszką. Fraszki i satyry. "Książka", Warszawa 1948.
• Nowe wiersze. "Książka i Wiedza", Warszawa 1950.
• Rękopis jerozolimski. "Czytelnik", Warszawa 1956.
• Kpię i pytam o drogę. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959.
• Z tysiąca i jednej fraszki. "Iskry", Warszawa 1959.
• Do Abla i Kaina. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1961.
• List gończy. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1963.
• Poema gotowe do skoku. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964.
• Fraszkobranie. "Iskry", Warszawa 1966.
• Wybór wierszy. Wybór: Katarzyna Milewska. Przedmowa: Jan Śpiewak. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1968. Seria: "Biblioteka Poetów".
• Utwory wybrane. Wstęp i wybór: Jacek Łukasiewicz. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1977.

Aforyzmy:

• Myśli nieuczesane. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957. Wydanie następne poszerzone tamże, 1959.
• Myśli nieuczesane nowe. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1964.
• Myśli nieuczesane. Odczytane z notesów i serwetek po trzydziestu latach. Przygotowała Lidia Kośka. "Noir sur Blanc", Warszawa 1996.
• Myśli nieuczesane wszystkie. Redakcja i posłowie: Lidia Kośka. "Noir sur Blanc", Warszawa 2006.

Wybrane przekłady:

• angielski: Unkempt Thoughts. Przekład: Jacek Galazka. St Martin's Press, New York 1962.
• niemiecki: Das grosse Stanisław-Jerzy-Lec Buch. Aphorismen, Epigramme, Gedichte und Prosa. Przekład: Karl Dedecius. Wstęp: Umberto Eco. Goldmann, München 1990.
• francuski: Pensées échevelées. Przekład: Zofia i André Kozimor. Wstęp: Claude de Roy. "Noir sur blanc", Montricher 1991.
• holenderski: Ongekamde gedachten: aforismen. Przekład z niemieckiego i angielskiego: Menno Colleran. Van Ditmar, Amsterdam 1966.
• czeski: Tisíc a jedna fraška aneb učebnice rýmobraní a sešity nerozčesaných myšlenek. Przekład: Ludvik Štěpán. Práce, Praha 1984.
• słowacki: Zletel mikroskopïcký anjelik. Výber z poézie, epigramov a aforizmov. Przekład: Vojtech Mihálik. Slovenský Spisovateľ, Bratislava 1964.
• rumuński: Aforisme, versuri, epigrame. Przekład: Nicolae Mareş. Editura Junimea, Iaşi 1980.
• szwedzki: Ofriserade tankar: aforismer. Przekład: Alexander Weiss. FIBs Lyrikklubb, Stockholm 1966.

Wybrane opracowania:

• Myślę, że jestem... Wspomnienia i szkice o Stanisławie Jerzym Lecu. Opracowała Wanda Leopold. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974. (Tom zawiera teksty m.in. Stanisława Grochowiaka, Jerzego Kwiatkowskiego, Michała Głowińskiego, Jana Józefa Lipskiego, Jacka Łukasiewicza, Jana Śpiewaka, Juliana Przybosia, Leszka Szarugi, Heleny Zaworskiej, Andrzeja Kijowskiego, Anny Kamieńskiej, Leopolda Lewina, Salomona Łastika, Seweryna Pollaka, Wiktora Woroszylskiego).
• Jan Śpiewak, "Poeta walczący". "Lewy Tor", 1936, nr 9/10. (recenzja tomu Zoo)
• Jerzy Kwiatkowski, "Tradycje". "Życie Literackie", 1956, nr 18. (recenzja tomu Rękopis jerozolimski)
• "Ostrożnie! Słowo stworzyło świat. Ze Stanisławem Jerzym Lecem rozmawia Krystyna Nastulanka. "Polityka", 1961, nr 52.
• Jan Józef Lipski, "Podtekst liryczny". "Twórczość" 1962, nr 2 (recenzja tomu Do Abla i Kaina)
• Anna Kamieńska, "Narodziny z tęsknoty", [w:] tejże, Od Leśmiana. Najpiękniejsze wiersze polskie. Pax, Warszawa 1974.
• Aleksander Fiut, "Stanisław Jerzy Lec. Nie wesół jestem, nie smutny". "Literatura", 1975, nr 26.
• Paweł Śpiewak, "Mądrość i śmiech". "Twórczość", 1978, nr 11 (o Utworach wybranych)
• Karl Dedecius, "Wędrówka po obszarach kultury". "Arkusz", 1994, nr 27.
• Leszek Bugajski, "Przeżył tragedię, napisał komedię. "Twórczość", 2007, nr 3 (o Myślach nieuczesanych wszystkich)

Autor: Krystyna Dąbrowska, wrzesień 2008

Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego