Marian Brandys, fot. Włodzimierz Wasyluk

Pisarz historyczny, eseista, dziennikarz. Urodzony 25 stycznia 1912, zmarł 20 listopada 1998.

Dzieciństwo spędził w Łodzi, ukończył w tym mieście Gimnazjum Zgromadzenia Kupców (1930), studiował ekonomię i prawo na Uniwersytecie Warszawskim (magisterium w 1935). Walczył w kampanii wrześniowej 1939 roku w grupie generała Kleeberga. W latach 1939-1949 był jeńcem oflagów niemieckich. Po wojnie pracował jako dziennikarz w Gdyni (1945-1948) i w Warszawie (od 1949), pisząc reportaże, felietony i recenzje. Od 1950 w kolegium redakcyjnym "Nowej Kultury", w latach 1957-1958 szef działu reportażu. Po wojnie wstąpił do PPR, później w PZPR, z której wystąpił w 1966 i związał się z opozycją demokratyczną. W 1976 podpisał "List 101" będący wyrazem protestu przeciwko projektowanym zmianom w konstytucji PRL; od tego czasu został objęty zakazem druku.

Rozpoczynał swoją twórczość fabularyzowanymi reportażami z kraju i zagranicy - m.in. z budowy Nowej Huty (Początek opowieści), podróży do Włoch (Spotkania włoskie), ZSRR (Wyprawa do Arteku), Afryki (Od Kairu do Addis Abeby, popularne opowieści reportażowe dla młodzieży - Śladami Stasia i Nel, Z panem Biegankiem w Abisynii). Począwszy od zbioru szkiców O królach i kapuście zwraca się ku historii - pisze opowieści biograficzne o bratanku ostatniego króla (Nieznany książę Poniatowski), Józefie Sułkowskim (Oficer największych nadziei), Marii Walewskiej (Kłopoty z panią Walewską) oraz rozległy cykl Kozietulski i inni oraz Koniec świata szwoleżerów, którego głównym wątkiem są losy słynnego lekkokonnego pułku gwardii - bohaterów Somosierry i innych bitew napoleońskich w dobie Królestwa Kongresowego oraz konieczność dramatycznych wyborów politycznych, aż do czasów Powstania Listopadowego. Marian Brandys stworzył swoisty typ "reportażu z przeszłości", udokumentowanej narracji (liczne cytaty z listów i pamiętników), odtwarzającej klimat obyczajowy epoki, psychologię i osobowość bohaterów, dociekającej racji moralnych i intelektualnych kierujących ich decyzjami.

Marian Brandys był od 1972 członkiem Polskiego PEN Clubu (od 1988 członkiem zarządu), od 1980 do rozwiązania w 1983 członkiem Zarządu Głównego ZLP. Był laureatem wielu nagród, m.in. nagrody Fundacji im. Jurkowskiego (1975) i nagrody paryskiej "Kultury" im. Z. Hertza (1982).

Twórczość:

• Spotkania włoskie, Czytelnik, Warszawa 1949
• Nowa huta, ZG ZMP, Warszawa 1950
• Początek opowieści, PIW, Warszawa 1951
• Dom odzyskanego dzieciństwa, Nasza Księgarnia, Warszawa 1953
• Wyprawa do Arteku. Notatki z podróży do ZSRR, Nasza Księgarnia, Warszawa 1953
• Wiewiórczak, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955
• Wyprawa do oflagu, PIW, Warszawa 1955
• Honorowy łobuz, Nasza Księgarnia, Warszawa 1957
• Od Kairu do Addis Abeby, MON, Warszawa 1957
• O królach i kapuście, PIW, Warszawa 1959
• Nieznany książę Poniatowski, Iskry, Warszawa 1960
• Śladami Stasia i Nel, Nasza Księgarnia, Warszawa 1961
• Z panem Biegankiem w Abisynii, Nasza Księgarnia 1962
• Oficer największych nadziei, Iskry, Warszawa 1964
• Kozietulski i inni, Iskry, Warszawa 1967
• Kłopoty z panią Walewską, Iskry, Warszawa 1969
• Koniec świata szwoleżerów Iskry, Warszawa:
  • Cz. 1 Czcigodni weterani 1972
  • Cz. 2 Niespokojne lata 1972
  • Cz. 3 Rewolucja w Warszawie 1974
  • Cz. 4 Zmęczeni bohaterowie 1976
  • Cz. 5 Nieboska komedia - [1] Odejścia i powroty 1978, [2] Ogień i popiół 1979
• Najdziwniejsze z miast, RUCH, Warszawa 1972
• Moje przygody z historią, Puls, Londyn 1981
• Twardy człowiek, Oficyna WE, Warszawa 1982
• Z dwóch stron drzwi, NOWA, Warszawa 1982
• Strażnik królewskiego grobu, Iskry, Warszawa 1984
• Generał Arbuz, Iskry, Warszawa 1989
• Moje przygody z wojskiem, Puls, Londyn 1992
• Jasienica i inni, Warszawa 1995

Autor: Bartłomiej Szleszyński, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, kwiecień 2003.