Marek Nowakowski

Urodzony w 1935 w Warszawie, jeden z najpłodniejszych prozaików polskiej literatury powojennej, mistrz małych form narracyjnych, twórca realizmu peryferyjnego.

Debiutował w 1957 r. opowiadaniem "Kwadratowy" na łamach "Nowej Kultury", które sygnalizowało - potwierdzony przez zbiory opowiadań "Ten stary złodziej" (1958) i "Benek Kwiaciarz" (1961) - pierwszy obszar ukazywanej przez pisarza peryferyjności. Był to świat marginesu, lumpów, prostytutek, doliniarzy i paserów, żyjących na marginesie spraw i kodeksów "normalnego" społeczeństwa. Półświatek ten stanowił tyleż przedmiot opisu, co fascynacji twórcy ze względu na - opiewaną niczym w "Tortilla Flat" Steinbecka - barwność: lump i jego subkultura charakteryzowali się, w ujęciu Nowakowskiego, okrucieństwem, ale i rygorystycznym respektowaniem własnego kodeksu, niezależnością wobec ideałów mieszczańskiego dorobku, ale i solidarnością wewnętrzną.

W kolejnych tomach (powieść "Trampolina", 1964; zbiory opowiadań "Silna gorączka", 1963; "Zapis", 1965; "Gonitwa", 1967; "Mizerykordia", 1971; "Układ zamknięty", 1972; "Śmierć żółwia", 1973) pisarz poszerzył krąg peryferyjności: umieścił w nim - obok bohaterów dotychczasowych - także ludzi przeciętnych, zwykłych, nieważnych (urzędnik, sklepikarz), którzy wiodą żywot na swoją miarę, do momentu, gdy doświadczają poczucia "osaczenia" - poczucia absurdalności norm, którym się podporządkowali i które nie pomagają odpowiedzieć na najważniejsze pytania egzystencjalne. Odkrywszy swoje położenie wewnątrz "układu zamkniętego" wychodzą z niego, trafiając na peryferie, gdzie - wolni od dotychczasowych rygorów - mogą, stopniowo pogrążając się w abnegację (lub w alkoholizm, psychiczne obsesje czy utracjuszostwo), dążyć do autentyczności rozumianej przez pisarza w tym zakresie jako istnienie bezcelowe.

Literacko najdoskonalszym i poznawczo najbardziej odkrywczym utworem tamtego okresu było opowiadanie "Wesele raz jeszcze" (1974), w którym Nowakowski, wykorzystując motyw wesela, jeden z kluczowych w literaturze polskiej, ukazał reguły sprawowania władzy w wymiarze małomiasteczkowym, a także pragmatyzm postaw społecznych, który unieważnia tradycję i niszczy wszelkie kodeksy wartości. Poetyka realizmu peryferyjnego pozwoliła też wyrazić Nowakowskiemu podstawowe dylematy własnego pisarstwa. Obficie przejawiający się w jego dorobku nurt autotematyczny ("Robaki"; 1968; "Książę nocy", 1972; "Chłopiec z gołębiem na głowie"1979) zaświadcza o pojmowaniu własnej pozycji jako położenia "pomiędzy" - pomiędzy światem marginesu społecznego i centrum, do którego należy literatura, pomiędzy autentycznością lumpa i nieautentycznością ról podsuwanych przez kulturę oficjalną, pomiędzy barwnym acz dosadnym językiem półświatka i martwym językiem gazetowym czy literackim. W tomach "Raport o stanie wojennym" (1982-1984), "Notatki z codzienności" (1983), "Dwa dni z aniołem" (1984), "Wilki podchodzą ze wszystkich stron" (1985), "Grisza, ja tiebia skażu" (1986), tomach, z których pierwszy zapewnił mu europejski rozgłos, ukazał Nowakowski - portretując codzienne życie przeciętnych obywateli - proces historyczny, w wyniku którego całe społeczeństwo znalazło się na marginesie totalitarnego państwa ze względu na wyznawany i praktykowany przez siebie kodeks wartości.

Tendencyjność ową zaczął przełamywać Nowakowski dzięki rozważaniom autotematycznym, które pojawiły się w tomach "Portret artysty z czasów dojrzałości" (1987), "Karnawał i post" (1989) oraz w kluczowym dla tego problemu opowiadaniu "Bożydar" z tomu "Grecki bożek" (1993), w którym pisarz ulokował siebie samego na peryferiach społecznych, izolując się tym samym od wszelkiego zaangażowania i powierzając literaturze rolę przekazicielki prawd najbardziej drażliwych - samotności twórcy, biologicznego przemijania, bezwględności jako reguły współżycia społecznego. Postawa ta była zapowiedzią serii utworów o nowej Polsce, takich jak "Homo polonicus" (1992), "Grecki bożek" (1993), "Strzały w motelu George" (1997), ukazujących Polskę przełomu lat 80. i 90. jako bazaru - miejsca, gdzie wszystko i wszyscy są do kupienia. Przeciwwagą dla tego obrazu przemiany więzi społecznych w relacje handlowe były nostalgiczne powroty do Warszawy tuż-powojennej i jej barwnego półświatka, zaludnianego przez oryginałów, dziwaków i "przestępców z klasą" ("Powidoki", 1995, 1997).

"Popatrzyłem na biurko zaścielone papierami. Pisanie jako obrona. Odpowiedź na atak. Strefa wolności. Tylko moje." (z tomu: "Grecki bożek")

Źródło: www.polska2000.pl; Copyright: Stowarzyszenie Willa Decjusza, 2001

Bibliografia:

• "Ten stary złodziej", 1958.
• "Benek Kwiaciarz", Warszawa: Czytelnik, 1961.
• "Silna gorączka", Warszawa: Czytelnik, 1963.
• "Trampolina", Warszawa: Czytelnik, 1964.
• "Zapis", Warszawa: PIW, 1965.
• "Gonitwa", Warszawa: Czytelnik, 1967.
• "Robaki", Warszawa: PIW, 1968.
• "Mizerykordia", Warszawa: Czytelnik, 1971.
• "Układ zamknięty", Warszawa: PIW, 1972.
• "Książę nocy", Warszawa: PIW, 1978.
• "Śmierć żółwia", Warszawa: Czytelnik, 1973.
• "Wesele raz jeszcze", Warszawa: PIWP, 1974.
• "Chłopiec z gołębiem za głowie", Warszawa: PIW, 1979.
• "Raport o stanie wojennym" (1982 - 1984), Białystok: Versus, 1990.
• "Notatki z codzienności(grudzień 1982 - lipiec 1983)", Warszawa: Czytelnik, 1993.
• "Dwa dni z aniołem" (1984), Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990 (1 wydanie pierwszoobiegowe).
• "Wilki podchodzą ze wszystkich stron" (1985), Warszawa: PIW, 1990.
• "Grisza, ja tiebia skażu" (1986), Poznań: SAWW, 1990.
• "Portret artysty z czasów dojrzałości", Warszawa: Iskry, 1989.
• "Karnawał i post", Warszawa: Nowa, 1989.
• "Homo polonicus", Warszawa: Pomost, 1992.
• "Powidoki", Warszawa: Alfa Wero 1995.
• "Strzały w motelu George", Warszawa: Most, 1997.
• "Empire", Warszawa: Twój Styl, 2001.
• "Mój Słownik PRL-u", Warszawa: Alfa-Wero, 2002.
• "Opowiadania uliczne", Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, 2002.
• "To wolny kraj", Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, 2004.
• "Nul", Warszawa: Alfa, 2004.
• "Stygmatycy", Warszawa: Prószyński i S-ka, 2005.
• "Nekropolis", Warszawa: Świat Książki, 2005.
• "Sierota Europy, Warszawa: Alfa-Wero, 2006.
• Gdzie jest droga na Walne?", Warszawa: PIW, 2007.
• "Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967-1968", Warszawa: Świat Książki, 2009.
• "Pióro. Autobiografia literacka", Warszawa: Iskry, 2012.

Tłumaczenia

• niemiecki: Die schrägen Fürsten, Berlin: Henssel, 1967, Karpfen für die Miliz ("Raport o stanie wojennym"), München: Hanser, 1983, Kopf und andere Erzählungen ("Zapis"), Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1967, Skandal im Städtchen("Zdarzenie w miasteczku"), Berlin: Volk und Welt, 1992.