Literatura
Leszek Szaruga
Literatura
Poeta, tłumacz z języka niemieckiego, krytyk literacki - prawdziwe nazwisko to Aleksander Wirpsza. Urodził się 28 lutego 1946 w Krakowie.
Pseudonim, pod którym konsekwentnie występuje w literaturze, zaczerpnął z Robaków Marka Nowakowskiego. Dwóch innych pseudonimów - Jan Krajnik i Krzysztof Powoski - używał w okresie współpracy z sekcją polską Radia Wolna Europa. Jego prawdziwe nazwisko to Aleksander Wirpsza i jest on synem poety Witolda Wirpszy oraz Marii Kureckiej, tłumaczki i pisarki. Poeta, tłumacz z języka niemieckiego, krytyk literacki (omawiający książki m.in. w "Zeszytach Literackich"). W roku 2000 otrzymał habilitację na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu na podstawie rozprawy "Państwo - historia - literatura". Od roku 2003 wykładowca historii literatury na Uniwersytecie Szczecińskim oraz w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Częstochowie. Obecnie mieszka w Warszawie.
Szaruga rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, został jednak stamtąd relegowany w związku z wydarzeniami marca 1968, jak również aresztowany na kilka miesięcy. Ostatecznie na początku lat 70. ukończył polonistykę, pracę magisterską pisząc pod kierunkiem prof. Ireny Maciejewskiej, która ostatecznie została również promotorką jego doktoratu, poświęconego poezji współczesnej. W latach 70. oraz 80. był redaktorem wielu pism ukazujących się w drugim obiegu (m.in. "Wezwania" i "Puls"). Od roku 1979 współpracował również z paryską "Kulturą", a w ostatnim okresie funkcjonowania tego pisma kierował w nim działem poezji.
Na pozasystemową i opozycyjną formę działalności literackiej w okresie PRL-u Szaruga był poniekąd skazany jako syn opozycjonisty, a następnie emigranta. Sam zresztą mieszkał w Berlinie Zachodnim w latach 1987-1990. Charakter jego ówczesnej twórczości - której sam autor w większości nie zdecydował się przytaczać w tomie wierszy wybranych zatytułowanym Życiowy wybór (2006) doskonale odzwierciedlają tytuły: Czas morowy (1982) czy Przez zaciśnięte zęby (1986). Same utwory z tamtego okresu wyglądały na przykład tak: "gdy tak siedzimy nad bimbrem / ojczyzna nam umiera / gniją w celach koledzy / wolno się kręci powielacz".
Dystans samego autora do ówczesnej poezji, "mówiącej wprost" (znów ważny postulat Nowej Fali) o sytuacji politycznej i społecznej, doskonale wyrażają zaś następujące słowa: "trzeba dojść do siebie po szoku, jakim jest wciąż bezrefleksyjna w gruncie rzeczy fascynacja doraźnym biegiem spraw ludzkich. Wychylenie się poza doraźność, poza bezpośrednią użyteczność, to warunek niezbędny do odzyskania ludzkiej kondycji". Trzeba jednak przyznać, że poeta nie jest tu stuprocentowo konsekwentny, a teksty odnoszące się do aktualiów zdarza mu się pisać do dziś - częściej co prawda w prozie aniżeli w poezji.
W roku 1986 Szaruga otrzymał Nagrodę Kościelskich, a w 1999 - nagrodę literacką "Kultury". 2 czerwca 2009 uhonorowano go Srebrnym Medalem "Zasłużony Kulturze - Gloria Artis".
Janusz Drzewucki, jak wielu innych krytyków, identyfikuje omawianego poetę jako przynależnego do formacji Nowej Fali - na podstawie daty publikacji pierwszych utworów oraz przede wszystkim postawy nieufności wobec oficjalnego języka i nowomowy. Poetę wyróżniałby zdaniem Drzewuckiego fakt zachowania zbliżonej postawy aż do dziś, oczywiście z pewnymi modyfikacjami. Miejsce politycznej manipulacji językiem zajął bowiem sam opór stawiany przez pojęcia, nieprzystawalność języka do świata oraz inne kwestie filozoficzne. Doskonale ilustruje to następujący fragment: "Żadne słowo nie powie prawdy słowa. Prawda / jest między słowami, między słowami jest // milczenie, które jest przecież słowem. Słowo / milczenie jest prawdą, lecz nie jest tym słowem // prawdy, która jest między słowami". Milczenie, analizowane tu za pomocą nowofalowych powtórzeń w coraz to nowych kontekstach, stało się zresztą pojęciem bardzo istotnym dla twórczości Szarugi.
Szaruga, skądinąd autor książki poświęconej powieści politycznej, jest również autorem powieści Zdjęcie (2008). Jej akcja - zgodnie ze schematem zaczerpniętym z Czarodziejskiej góry Thomasa Manna - dzieje się w sanatorium w Konstancinie, przeznaczonym dla osób z dolegliwościami kardiologicznymi. Inny niż w pierwowzorze jest jednakże temat rozmów kuracjuszy. Dyskutują oni głównie o kwestiach politycznych, zaś główny bohater wspomina swoje życie i swoje uwikłanie w wydarzenia historyczne, ostatecznie dochodząc do wniosku, iż historia stanowi "opowieść, której kształt zależy od opowiadającego" - co, nawiasem mówiąc, zgadza się z opiniami teoretyków pokroju Haydena White'a, lecz tutaj zostaje opowiedziane z perspektywy pojedynczej biografii. W powieści pojawia się również wątek miłosny.
Szaruga tworzył również prozę wspomnieniową, trudną do jednoznacznego zakwalifikowania w obręb określonego gatunku literackiego. Teksty, które ostatecznie złożyły się na prozatorską Podróż mojego życia (2010) pierwotnie ukazywały się w odcinkach w Szczecińskim Dwumiesięczniku Kulturalnym "Pogranicza". O całości, jaka się z nich ostatecznie złożyła, Piotr Wiktor Lorkowski pisze tak:
Jak widać z powyższego omówienia, twórczość Leszka Szarugi jest różnorodna i wielokształtna, co sprawia, że zainteresować się nią mogą różne grupy czytelników - od koneserów poezji do poszukiwaczy materiałów źródłowych.
Autor: Paweł Kozioł, marzec 2011
Twórczość
Poezja:
Leszek Szaruga w swoim mieszkaniu, 2007 - fot. Włodzimierz Wasyluk/Reporter/East News
Pseudonim, pod którym konsekwentnie występuje w literaturze, zaczerpnął z Robaków Marka Nowakowskiego. Dwóch innych pseudonimów - Jan Krajnik i Krzysztof Powoski - używał w okresie współpracy z sekcją polską Radia Wolna Europa. Jego prawdziwe nazwisko to Aleksander Wirpsza i jest on synem poety Witolda Wirpszy oraz Marii Kureckiej, tłumaczki i pisarki. Poeta, tłumacz z języka niemieckiego, krytyk literacki (omawiający książki m.in. w "Zeszytach Literackich"). W roku 2000 otrzymał habilitację na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu na podstawie rozprawy "Państwo - historia - literatura". Od roku 2003 wykładowca historii literatury na Uniwersytecie Szczecińskim oraz w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Częstochowie. Obecnie mieszka w Warszawie.
Szaruga rozpoczął studia na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego, został jednak stamtąd relegowany w związku z wydarzeniami marca 1968, jak również aresztowany na kilka miesięcy. Ostatecznie na początku lat 70. ukończył polonistykę, pracę magisterską pisząc pod kierunkiem prof. Ireny Maciejewskiej, która ostatecznie została również promotorką jego doktoratu, poświęconego poezji współczesnej. W latach 70. oraz 80. był redaktorem wielu pism ukazujących się w drugim obiegu (m.in. "Wezwania" i "Puls"). Od roku 1979 współpracował również z paryską "Kulturą", a w ostatnim okresie funkcjonowania tego pisma kierował w nim działem poezji.
Na pozasystemową i opozycyjną formę działalności literackiej w okresie PRL-u Szaruga był poniekąd skazany jako syn opozycjonisty, a następnie emigranta. Sam zresztą mieszkał w Berlinie Zachodnim w latach 1987-1990. Charakter jego ówczesnej twórczości - której sam autor w większości nie zdecydował się przytaczać w tomie wierszy wybranych zatytułowanym Życiowy wybór (2006) doskonale odzwierciedlają tytuły: Czas morowy (1982) czy Przez zaciśnięte zęby (1986). Same utwory z tamtego okresu wyglądały na przykład tak: "gdy tak siedzimy nad bimbrem / ojczyzna nam umiera / gniją w celach koledzy / wolno się kręci powielacz".
Dystans samego autora do ówczesnej poezji, "mówiącej wprost" (znów ważny postulat Nowej Fali) o sytuacji politycznej i społecznej, doskonale wyrażają zaś następujące słowa: "trzeba dojść do siebie po szoku, jakim jest wciąż bezrefleksyjna w gruncie rzeczy fascynacja doraźnym biegiem spraw ludzkich. Wychylenie się poza doraźność, poza bezpośrednią użyteczność, to warunek niezbędny do odzyskania ludzkiej kondycji". Trzeba jednak przyznać, że poeta nie jest tu stuprocentowo konsekwentny, a teksty odnoszące się do aktualiów zdarza mu się pisać do dziś - częściej co prawda w prozie aniżeli w poezji.
W roku 1986 Szaruga otrzymał Nagrodę Kościelskich, a w 1999 - nagrodę literacką "Kultury". 2 czerwca 2009 uhonorowano go Srebrnym Medalem "Zasłużony Kulturze - Gloria Artis".
Janusz Drzewucki, jak wielu innych krytyków, identyfikuje omawianego poetę jako przynależnego do formacji Nowej Fali - na podstawie daty publikacji pierwszych utworów oraz przede wszystkim postawy nieufności wobec oficjalnego języka i nowomowy. Poetę wyróżniałby zdaniem Drzewuckiego fakt zachowania zbliżonej postawy aż do dziś, oczywiście z pewnymi modyfikacjami. Miejsce politycznej manipulacji językiem zajął bowiem sam opór stawiany przez pojęcia, nieprzystawalność języka do świata oraz inne kwestie filozoficzne. Doskonale ilustruje to następujący fragment: "Żadne słowo nie powie prawdy słowa. Prawda / jest między słowami, między słowami jest // milczenie, które jest przecież słowem. Słowo / milczenie jest prawdą, lecz nie jest tym słowem // prawdy, która jest między słowami". Milczenie, analizowane tu za pomocą nowofalowych powtórzeń w coraz to nowych kontekstach, stało się zresztą pojęciem bardzo istotnym dla twórczości Szarugi.
Szaruga, skądinąd autor książki poświęconej powieści politycznej, jest również autorem powieści Zdjęcie (2008). Jej akcja - zgodnie ze schematem zaczerpniętym z Czarodziejskiej góry Thomasa Manna - dzieje się w sanatorium w Konstancinie, przeznaczonym dla osób z dolegliwościami kardiologicznymi. Inny niż w pierwowzorze jest jednakże temat rozmów kuracjuszy. Dyskutują oni głównie o kwestiach politycznych, zaś główny bohater wspomina swoje życie i swoje uwikłanie w wydarzenia historyczne, ostatecznie dochodząc do wniosku, iż historia stanowi "opowieść, której kształt zależy od opowiadającego" - co, nawiasem mówiąc, zgadza się z opiniami teoretyków pokroju Haydena White'a, lecz tutaj zostaje opowiedziane z perspektywy pojedynczej biografii. W powieści pojawia się również wątek miłosny.
Szaruga tworzył również prozę wspomnieniową, trudną do jednoznacznego zakwalifikowania w obręb określonego gatunku literackiego. Teksty, które ostatecznie złożyły się na prozatorską Podróż mojego życia (2010) pierwotnie ukazywały się w odcinkach w Szczecińskim Dwumiesięczniku Kulturalnym "Pogranicza". O całości, jaka się z nich ostatecznie złożyła, Piotr Wiktor Lorkowski pisze tak:
"Sposób, w jaki Leszek Szaruga składa autobiograficzne świadectwo, skutecznie łagodzi sprzeczność zachodzącą pomiędzy obiektywnym faktem i literacką fikcją (por. opowiadanie 'Pudło'). Każdemu z nich autor wyznacza osobną rolę. Do samego finału trzyma je porządnie zamknięte w ramach formy-hybrydy, odpowiadającej zamysłowi stworzenia kolekcji skatalogowanych notatek. Narrator-pamiętnikarz prowadzi swoją opowieść w zgodzie z chronologią. Ale temperament eseisty podsuwa mu jednocześnie liczne, a wcale uzasadnione, dygresje."Podróż mojego życia ma również wartość jako swoisty dokument funkcjonowania drugiego obiegu oraz środowiska Nowej Fali. Autor uważa, że związki między tamtymi autorami wynikały raczej ze wspólnego etosu aniżeli z praktykowania zbliżonej poetyki.
Jak widać z powyższego omówienia, twórczość Leszka Szarugi jest różnorodna i wielokształtna, co sprawia, że zainteresować się nią mogą różne grupy czytelników - od koneserów poezji do poszukiwaczy materiałów źródłowych.
Autor: Paweł Kozioł, marzec 2011
Twórczość
Poezja:
- Wiersze, Witrynka Literatów i Krytyków, Poznań 1980.
- Nie ma poezji, KOS, Kraków 1981.
- Pudło, Studencka Agencja Wydawnicza im. Uniwersytetu Zachodnio-Pomorskiego, Szczecin 1981.
- Czas morowy, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1982.
- Przez zaciśnięte zęby, "Przedświt". Warszawska Niezależna Oficyna Poetów i Malarzy, Warszawa 1986.
- Mgły, Wydawnictwo Federacji Młodzieży Walczącej, Gdańsk 1987.
- Nie mówcie Europa: Sagt nicht Europa, Berlin 1988.
- Po wszystkim, Oficyna Literacka, Kraków 1991.
- Klucz od przepaści, Oficyna Literacka, Kraków 1994.
- Skupienie, Miniatura, Kraków 1996.
- Panu Tadeuszowi, 13 Muz, Szczecin 2001 (tytuł stanowi zarazem dedykację dla Tadeusza Różewicza).
- Mówienia, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2004.
- Życiowy wybór (wiersze 1968-1998), Wydawnictwo Nowy Świat, Warszawa 2006.
- Blag. Języczenie, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 2008.
- Zdjęcie (powieść autobiograficzna), Wydawnictwo Forma, Stowarzyszenie OFFicyna, Szczecin, Bezrzecze 2008.
- Podróż mego życia, Wydawnictwo Forma, Stowarzyszenie OFFicyna, Szczecin, Bezrzecze 2010.
- Własnymi słowami, "Głos", Warszawa 1979.
- Szkoła polska, "Przedświt" Warszawa 1984.
- Dochodzenie do siebie. Wybrane wątki literatury po 1989 roku, "Pogranicze", Sejny 1997.
- Współczesna powieść polityczna, PWN, Warszawa 2001.
- Przestrzenie słowa, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 2002.
- Powinności literatury i inne szkice krytyczne, Universitas, Kraków 2008.
- Ludzki język muzyki. Czytanie Różewicza, Oficyna Wydawnicza Atut, Wrocław 2008.
- Każdy jest kimś (aforyzmy), Miniatura, Kraków 2000.
- Przed burzą, Miniatura, Kraków 2001.
- Wymysły (aforyzmy), Miniatura, Kraków 2005.
- Marta Cuber, "Księżyc i polityka", "Polityka", 21 lipca 2008, http://www.polityka.pl/kultura/ksiazki/261693,1,recenzja-ksiazki-leszek-szaruga-zdjecie.read (Zdjęcie).
- Janusz Drzewucki, Dajmy na to Szaruga, "Twórczość" 4 / 2007 (ogólne omówienie poezji).
- Maria Jentys, Obszar przemiany, "Twórczość" 1 / 2009 (Zdjęcie).
- Krzysztof Lisowski, Gry znaczeń, "Nowe Książki" 3 / 2002 (Panu Tadeuszowi).
- Piotr Michałowski, Królestwo z(a)dania Leszka Szarugi, "Pogranicza" 4/2000 (Każdy jest kimś).
Podobne
Literatura Eugeniusz Tkaczyszyn-Dycki
Poeta, urodzony 12 listopada 1962 roku w Wólce Krowickiej koło Lubaczowa...
Literatura Janusz Tazbir
Historyk, badacz dziejów kultury staropolskiej oraz reformacji i kontrreformacji w Polsce. Urodził...
Zobacz także
Film "Przewodnik do Polaków"
Pięć filmów dokumentalnych o polskim rocku, modzie, zabawkach, himalaizmie i seksie w czasach PRL-u tworzy "Przewodnik do Polaków"...
Sztuki wizualne Maria Poprzęcka "55 skarbów Polski"
Znakomita znawczyni i popularyzatorka sztuki profesor Maria Poprzęcka wybrała 55 najcenniejszych obiektów artystycznych znajdujących się w polskich zbiorach.
