fot. Elżbieta Lempp

Pisarz i dziennikarz. Syn Polki i Węgra, urodził się w 1968 w Warszawie.

Studiował polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Od wielu lat pracuje jako redaktor działu kultury "Gazety Wyborczej". Niegdyś stale współdziałający z Pawłem Dunin-Wąsowiczem, wraz z którym stworzył autorski, błyskotliwy i tendencyjny słownik literatury najnowszej Parnas bis. Literatura polska urodzona po 1960 r. (1995; kolejne wydania nosiły żartobliwy dopisek "pierwsza polska powieść postmodernistyczna"). Ten sam zespół redakcyjny, powiększony o Jarosława Klejnockiego, rok później wydał antologię Macie swoich poetów. W 1998 Varga otrzymał Nagrodę Fundacji Kultury za 45 pomysłów na powieść. Nominowany do Nagrody Literackiej "Nike" w roku 2002 (za Tequilę) i 2008 (za Nagrobek z lastryko).

Mimo że pierwszą publikacją Vargi był zbiorek próz poetyckich Pijany anioł na skrzyżowaniu ulic, wydany przez tradycyjnie sprzyjający debiutantom Staromiejski Dom Kultury w Warszawie, to za właściwy debiut pisarza - za sprawą konsekwentnych deklaracji w autoryzowanych biografiach - uznaje się zwykle powieść Chłopaki nie płaczą. Książka ta (reklamowana jako "kultowa rzecz o piciu, paleniu i pannach") jest drwiącą odpowiedzią na dziennikarskie zapotrzebowanie na powieść pokoleniową. Narrator mówi wprawdzie: "Właśnie zacząłem o was pisać książkę, chłopaki - mówię, zaciągając się papierosem dla zyskania czasu", a jeden z jego towarzyszy picia odpowiada: "Bardzo dobrze [...] przecież jesteśmy młodą inteligencją czasu przełomu. Musimy zostawić po sobie ślad". Pretekstowość opisywanych w książce wydarzeń sprawia jednak, że podobną deklarację można traktować tylko ironicznie. Zasadniczym tematem powieści jest bowiem seria spotkań towarzyskich dobrze sytuowanych dwudziestokilkulatków, których w owym czasie zwykło określać się mianem yuppies. Proza ta okraszona jest bardzo udatnymi opisami kulinarnymi i alkoholowymi, lecz jednocześnie przedstawia pierwsze objawy świadomości przemijania. Można zatem powiedzieć, że Chłopaki nie płaczą prezentują już w pełni uformowany, melancholijny styl Vargi - nawet jeżeli krytycy ze sporą dozą słuszności wykazują, że późniejsze książki świadczą o rozwoju twórczym pisarza.

Bohaterowie Chłopaków... - Dżaba, Kudłaty, Hipolit, Kaczor i Szaman, których przezwiska zostały ponoć "pożyczone" od rzeczywistych przyjaciół Vargi - powracają na kartach Śmiertelności. Proporcja powieściowych ingrediencji jest tam jednak nieco inna - mniej dowcipu, więcej refleksji o przemijaniu, psuciu się ciała i chorobach (które nawiasem mówiąc zapewniły pisarzowi złośliwy przydomek największego hipochondryka literatury polskiej).

Podstawową figurą narracyjną Vargi jest gadulstwo. Jego powieści to z reguły długie monologi bohatera w okolicach 25-35 roku życia, pełne dygresji i pieczołowicie gromadzonych szczegółów (nazw knajp, przypadłości trapiących postaci, nazw zespołów rockowych, tytułów piosenek, cen dóbr konsumpcyjnych itd.). Odnosząc się do tej ostatniej właściwości, Michał Witkowski stwierdził kiedyś, iż "Tylko Varga potrafi, wymieniając gatunki lodów, opowiedzieć nawet o przełomie roku 1989". Również Paweł Dunin-Wąsowicz w zbiorze szkiców krytycznych Oko smoka podkreśla nietypowe na tle rówieśników czy autorów nieco młodszych realistyczne inklinacje Vargi.

Późniejsze pisarstwo Vargi charakteryzują dodatkowo efektowne chwyty, na których opiera się konstrukcja kolejnych powieści. I tak Tequila jest monologiem żałobnika niosącego wraz z kolegami z rockowego zespołu trumnę perkusisty, nazywanego Grubym. Dodatkowym smaczkiem tej powieści są nazwiska bądź pseudonimy muzyków, przywodzące na myśl postaci literackie, oraz tytuły punk-rockowych piosenek, takie jak "Rzeźnia numer 5" czy "Wściekłość i wrzask", doskonale jak widać mieszczące się w konwencji tej muzyki. Za "postmodernistyczną grę wątków" uznawano Karolinę - afabularną w gruncie rzeczy powieść, w której narrator podróżuje w poszukiwaniu tytułowej kobiety-fantomu. Z kolei narrator Nagrobka z lastryko, Dominik Fratnerski, żyje w 2071 roku i z perspektywy własnej ówczesnej samotności opowiada o burzliwych losach związku swoich dziadków (można się tu pokusić o analogię z Możliwością wyspy Houellebecqa) i ich ponurych konsekwencjach dla przyszłości rodziny. Popisem, jeżeli chodzi o umiejętność pobieżnego naszkicowania fabuły, jest natomiast wczesna książka 45 pomysłów na powieść, zawierająca krótkie, skondensowane do minimalnych rozmiarów narracje.

Błyskotliwość formalna utworów Vargi nie ratuje jednak przed ich przygnębiającą aurą. Tematem, do którego pisarz powraca raz po raz, jest bowiem śmierć, a ściślej - zużywanie się ciała. Śmierć pojawia się u Vargi także w formach bardziej jawnych - choćby monolog z Nagrobka z lastryko jest wygłaszany w momencie tuż przed samobójstwem.

Wątkiem często powracającym w powieściach Vargi jest krytyka konsumpcji. I tak na przykład wielu spośród bohaterów Nagrobka z lastryko zostaje obdarzonych osobliwymi monomaniami - takimi, jak zbieranie papierowych toreb od Zary czy gazetek reklamowych, bądź też kompulsywne uzależnienie od zakupów jogurtu.

Gulasz z turula to esej o rozmiarach pełnowymiarowej książki, czasami przedstawiany też jako "powieść podróżnicza". Varga mierzy się tam ze swoim węgierskim pochodzeniem i opisuje kraj swego ojca w nader melancholijnej tonacji. Tytuł zapowiada, że poruszony zostanie również temat traumatycznej historii Węgier, naznaczonej podziałem kraju na skutek traktatu w Trianon. Symbolem tych historycznych wątków jawi się "turul" - odpowiednik naszego orła, drapieżny ptak często pojawiający się na węgierskich pomnikach. Drugim zaznaczanym w tytule wątkiem są oczywiście kwestie kulinarne - i choćby stąd już widać, że Gulasz z turula ma ambicje całościowego opisu fenomenu węgierskości.

Należy tu nadmienić, że Gulasz z turula nie jest pierwszą "węgierską" książką Vargi. Poprzedzała go powieść Bildungsroman, za której głównego bohatera wypadałoby uznać podsumowującego swoje życie ojca pisarza. Książka opisuje Budapeszt, jako krainę utraconej młodości, i zwraca na siebie uwagę plastycznością i sensualizmem opisu. W mniejszym lub większym natężeniu tę cechę posiada cała twórczość Vargi, aczkolwiek niekiedy nie widać tego za sprawą równie silnej tendencji do epatowania brzydotą.

Varga, mimo sporego ilościowo, różnorodnego formalnie i ważkiego dorobku (a także - chciałoby się rzec bodaj żartem - pomimo pracy w wysokonakładowych mediach), wciąż pozostaje pisarzem stosunkowo niedocenionym. Bierze się to zapewne z faktu, że rozpoczął swoją karierę literacką kilka lat przed krótkotrwałym boomem na tzw. młodą literaturę. Taka pozycja pisarza oznacza jednak także znacznie mniejszą pokusę ulegania modom literackim. I rzeczywiście Krzysztofa Vargę należałoby poważać przede wszystkim jako kogoś, kto od lat konsekwentnie realizuje własną, nieco idiosynkratyczną wizję prozy.

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008.

Bibliografia:

• Pijany anioł na skrzyżowaniu ulic, Staromiejski Dom Kultury, Warszawa 1993
• Chłopaki nie płaczą, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 1996
• Bildungsroman, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 1997
• Śmiertelność, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 1998
• 45 pomysłów na powieść. Strony B singli 1992-1996, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 1998
• Tequila, Wydawnictwo Czarne oraz Lampa i Iskra Boża, Warszawa-Wołowiec 2001
• Karolina, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2002
• Nagrobek z lastryko, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2007
• Gulasz z turula, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008
• Aleja Niepodległości, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010.