Leon Wyczółkowski - portret Kazimierza Przerwy-Tetmajera

Poeta, powieściopisarz, nowelista, dramaturg, urodzony w 1865 w Ludźmierzu, zmarł w 1940 w Warszawie.

Na tej stronie zamieszczamy dwa teksty: biogram autorstwa Bartłomieja Szleszyńskiego oraz notę biograficzną - autorstwa Joanny Szulczewskiej.


W 1883 roku, po sprzedaży majątku, rodzina Tetmajerów przeniosła się do Krakowa, gdzie przyszły poeta uczęszczał do gimnazjum. W 1884 zdał maturę i rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był współredaktorem "Kuriera Polskiego" (1889-93). W 1895 jako sekretarz Adama Krasińskiego przebywał w Heidelbergu. Po powrocie mieszkał w Krakowie i Zakopanem, odbywał także liczne podróże po Europie - do Włoch, Szwajcarii, Francji i Niemiec. Podczas I wojny światowej był ideowo związany z Legionami, redagował także pismo "Praca Narodowa" i zorganizował Komitet Obrony Spisza, Orawy i Podhala. Po wojnie zamieszkał w Warszawie, w 1921 został wybrany prezesem Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy, w 1928 wyróżniony nagrodą literacką miasta Warszawy, w 1934 mianowany członkiem honorowym Polskiej Akademii Literatury. Choroba psychiczna uniemożliwiła mu twórczość przez kilkanaście ostatnich lat życia, doprowadziła także do utraty wzroku. W 1939 roku, po wybuchu wojny, Tetmajer został pozbawiony pomocy i usunięty z Hotelu Europejskiego, gdzie miał zapewnione utrzymanie i mieszkanie. Niedługo potem zmarł w szpitalu.

Za właściwy początek twórczości Tetmajera uznaje się wydane w 1891 Poezje, tom, który oprócz charakterystycznych dla późniejszej twórczości wierszy młodopolskich zawierał jeszcze liczne utwory dotyczące problematyki społecznej. Wydane w 1894 Poezje. Seria Druga przyniosły mu wielką sławę i popularność, którą ugruntowały wydane w 1898 Poezje. Seria trzecia. Stał się w swoich wierszach-manifestach wyrazicielem panujących w swoim pokoleniu nastrojów zniechęcenia i poczucia niemocy (pisał m.in. "Melancholia, smutek, zniechęcenie są treścią mojej duszy" w cyklu Zamyślenia). Wyraził, wynikające m.in. z fascynacji filozofią Schopenhauera i Nietzschego oraz filozofią indyjską (zwłaszcza pojęciem nirwany) poczucie dekadentyzmu końca wieku (głośny utwór Koniec wieku XIX), a także uwielbienie dla sztuki (słynny wiersz Evviva l'arte). Stał się w opinii ogółu ucieleśnieniem poety modernistycznego, czego wyrazem było umieszczenie go pod postacią Poety w wystawionym w 1901 Weselu Wyspiańskiego. W kolejnych czterech seriach swoich Poezji, wydawanych w latach 1900-1912, kontynuował wiele z powyższych motywów, odchodząc jednak od prostych lirycznych wyznań w kierunku wyrażania tych samych nastrojów ekwiwalentami obrazowymi i liryką nastrojowo-symbolistyczną (m.in. Anioł Pański).

Tetmajer nadał nową, śmiałą jak na owe czasy formę swoim erotykom, zrywając z wielowiekową pruderią oficjalnej poezji polskiej, opisując w odważny sposób sceny miłosne i kobiece ciała (Lubię, kiedy kobieta omdlewa w objęciu), ukazując miłość nie tylko jako hedonistyczną chęć użycia, lecz także jako źródło ukojenia i ucieczki od własnego istnienia (Hymn do miłości), a nawet wydostania się z nastrojów dekadenckich (Dla rymu III, zaczynający się od słów "A kiedy będziesz moją żoną").

Uważany był za jednego z największych piewców piękna Tatr. Górska przyroda była inspiracją jego licznych wierszy, często stawała się ukojeniem i ucieczką od melancholii, podobnie jak uroda gwary góralskiej, tężyzna ludu i jego zbójnickich bohaterów (poeta fascynował się postacią Janosika). Opisy przyrody (takie np. jak w wierszu Melodia mgieł nocnych) służyły również wyrażeniu nastroju, wykorzystywały technikę impresjonistyczną, pełne były wrażeń ulotnych z pogranicza ciszy i głosu, kształtu i bezkształtu.

Pisał również prozę, w swoim czasie cieszącą się sporą popularnością. W 1896 wydał nagrodzone w konkursie krakowskiego "Czasu" opowiadanie Ksiądz Piotr, w latach 1903-1910 ogłaszał, pisane gwarą góralską gawędy ludowe Na skalnym Podhalu opisujące życie górali tatrzańskich, dziś uznawane za najdoskonalszy utwór Tetmajera. W 1912 wydał Legendę Tatr - dwie powieści historyczne o świecie chłopskim, a w latach 1913-17 Koniec epopei, utwór historyczny o czasach napoleońskich, mający w zamierzeniu rywalizować z Popiołami Żeromskiego. Tworzył również poczytne powieści z życia artystów (Anioł śmierci 1898, Zatracenie 1905) i satyryczne Romans panny Opolskiej z panem Główniakiem.

Napisał trzy dramaty: Zawisza Czarny (1901), Rewolucja (1906) i Judasz (1917). Dwa pierwsze, pomimo dosyć przychylnych uwag krytyki, nie odniosły sukcesu, trzeci był wystawiony przez Redutę Juliusza Osterwy i choć przedstawienie to zebrało bardzo przychylne recenzje, to głównie dzięki znakomitej inscenizacji, a nie właściwościom samego tekstu. Dramaty Tetmajera nie wznawiane i nie komentowane szybko poszły w zapomnienie.

Kazimierz Tetmajer dosyć szybko uzyskał wielką sławę, jednak trwała ona raczej krótko - choć jeszcze w 1912 roku z wielką pompą świętowano jubileusz dwudziestopięciolecia jego twórczości, to od tego czasu jego popularność nieustannie malała, co wiązało się także z nasileniem choroby psychicznej. Tadeusz Boy-Żeleński we wspomnieniu pośmiertnym napisał "Dla świata umarł od dawna - przeszło ćwierć wieku temu. Nieubłagana choroba dzieliła go od ludzi zasłoną prześladowczych urojeń". Dziś pamiętany jest głównie jako autor dekadenckich liryków z końca wieku oraz gawędy góralskiej Na Skalnym Podhalu.

Twórczość:

• Illa, Kraków, Poznań 1886
• Allegoria, Kraków 1887
• Poezje, Kraków 1891
• Poezje. Seria druga. Sfinks. Fantazja dramatyczna, Kraków 1894
• Ksiądz Piotr, Kraków 1896
• Anioł śmierci, Warszawa 1898
• Poezje. Seria trzecia, Warszawa 1898
• Otchłań. Fantazja psychologiczna, Warszawa 1900
• Poezje. Seria czwarta, Warszawa 1900
• Panna Mery. Powieść współczesna, Warszawa 1901
• Zawisza Czarny. Fantazja dramatyczna Kraków 1901
• Na Skalnym Podhalu, cz. I-V, Warszawa, Lwów, Kraków 1903-1910; wyd. całości: Kraków 1914
• Zatracenie. Romans, Warszawa 1905
• Poezje. Seria piąta, Warszawa 1905
• Bajeczny świat Tatr, Warszawa 1906
• Poezje współczesne, Kraków 1906
• Rewolucja, Kraków 1906
• Król Andrzej. Powieść, Warszawa 1908
• Z wielkiego domu, Warszawa 1908
• Legenda Tatr, cz. 1 Maryna z Hrubego, Warszawa 1910, cz. 2 Janosik Nędza Litmanowski, Warszawa 1911
• Poezje. Seria szósta, Warszawa 1910
• Szkice, Warszawa 1910
• Gra fal. Powieść w związku z 'Królem Andrzejem', Warszawa 1911
• Poezje. Seria siódma, Warszawa 1912
• Romans panny Opolskiej z panem Główniakiem. Anegdota, Warszawa 1912
• Koniec epopei, t. 1-4, Warszawa 1913-1917
• O żołnierzu polskim, Oświęcim 1915
• Epilog, Kraków 1917
• Judasz. Tragedia w 4 aktach, Kraków 1917
• Poezje. Seria ósma, Warszawa 1924

Niektóre wybory poezji:

• "Poezje", Warszawa, PIW 1958 (wybór i wstęp J.Z. Jakubowski)
• "Poezje wybrane", Wrocław, BN 1968, seria 1 nr. 123 (opracowanie i wstęp: J. Krzyżanowski)
• "Wybór poezji", Wrocław 1991 (wstęp i komentarz: I. Sikora)
• "Poezje", Kraków 1996 (wybór: M. Baranowska)

Autor: Bartłomiej Szleszyński, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, maj 2003



Kazimierz Przerwa-Tetmajer - nota biograficzna

Poeta, dramaturg, powieściopisarz, nowelista, dusza polskiego modernizmu, zdobywca wielu nagród literackich.

Zadebiutował poematem prozą Illa w 1886 roku. Ogłosił osiem serii Poezji (pierwszą w 1891), z których największą popularność przyniosła mu seria druga wydana w 1894, i trzecia z 1898. To dzięki takim wierszom jak Credo czy Hymn do Nirwany, Tetmajerowi przyznano berło pierwszego dekadenta Młodej Polski.

Był najsłynniejszym poetą końca wieku XIX, czego dowodem jest postać z dramatu Wyspiańskiego Wesele z 1901 roku, której pierwowzorem jest właśnie Tetmajer. Kobiety kochały go za śmiałe zmysłowe erotyki (Mów do mnie jeszcze czy Lubię, kiedy kobieta), mężczyźni widzieli w nim ideał melancholika, modernistycznego "człowieka-trupa".

Sława Tetmajera była niezwykła, lecz krótkotrwała. Szybko stał się karykaturą własnego stylu, coraz mniej go ceniono, umierał w zapomnieniu, a czas najsurowiej obszedł się z wierszami, które stanowiły kontynuację, tak uwielbianej niegdyś symbolistyczno-nastrojowej liryki (Na Anioł Pański).

Jego poezja w pełni reprezentowała schyłkowe nastroje epoki: wszechogarniające poczucie niemocy, zwątpienia (Koniec wieku XIX), kryzys wiary i brak celu działania (Nie wierzę w nic...); była również realizacją idei "sztuki dla sztuki" (Evviva l'arte!), a dla samego Tetmajera przestrzenią, którą mógł wypełnić wizjami ucieczki przed niedoskonałym, napawającym go niesmakiem światem. Motywem stale powtarzającym się w jego poezji jest poszukiwanie ukojenia. Stąd modlitwy do nirwany, marzenia o nieskończoności, usilne pragnienie zatracenia się w miłości, naturze czy wreszcie śmierci (Nieskończoność, Zamyślenia czy Łąka mistyczna). Pragnienie nicości w liryce Tetmajera wynika ze wstrętu do jakichkolwiek działań. Wstręt ów rodzi się z niespełnienia w akcie twórczym, niespełnienia wynikającego z ograniczeń narzucanych przez rzeczywistość.

Najpiękniejsze wiersze Tetmajera powstały dzięki ucieczkom w piękno przyrody tatrzańskiej (Melodia mgieł nocnych czy Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej).Podobnie najciekawszymi jego dziełami prozatorskimi dziś są książki "podhalańskie": Legenda Tatr i Na skalnym podhalu, które dzięki zawartej w nich mądrości ludowej, zbójnickim bohaterom oraz góralskiej gadce przetrwały próbę czasu.


Poezje:

• Poezje wybrane, opracowanie i wstęp: Julian Krzyżanowski, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1968, Biblioteka Narodowa Seria 1 nr 123.
• Poezje, wstęp: Jan Zygmunt Jakubowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.
• Wybór Poezji, wstęp: Ireneusz Sikora, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław 1991.
• Erotyki, wybór i opracowanie: Janina Kwiek-Osiowska, wstęp: Kazimierz Wyka, "Sponsor", Kraków 1993, Biblioteka Polskiej Poezji Miłosnej, t. 6.
• Erotyki, wybór: Magdalena Koperska, wstęp: Małgorzata Szubert-Piekarska, "Anagram", Warszawa 1994, Klasyka Poezji Polskiej.

O Tetmajerze i jego twórczości:

• Jan Błoński, "Kazimierz Tetmajer", [w zbiorze:] Literatura okresu Młodej Polski, t. 1, Warszawa 1968, Obraz Literatury Polskiej XIX i XX Wieku. Seria 5.
• Justyna Bajda, Poezja a sztuki piękne : o świadomości estetycznej i wyobraźni plastycznej Kazimierza Przerwy-Tetmajera, "DiG", Warszawa 2003.
• Poezja Kazimierza Tetmajera: interpretacje, red. Anna Czabanowska-Wróbel, Paweł Próchniak, Marian Stala, "Księgarnia Akademicka", Kraków 2003.
• Katarzyna Fazan, Szczera poza dekadenta, Towarzystwo Naukowe "Societas Vistulana", Kraków 2001.
• Artur Hutnikiewicz, "Kazimierz Przerwa-Tetmajer", [w] Młoda Polska, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, PWN, Warszawa 2002.
• Krystyna Jabłońska, Kazimierz Tetmajer. Próba biografii, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1969.
• Jacek Kolbuszewski, "Poetyckie Tatry Kazimierza Tetmajera", [w:] Tatry w literaturze polskiej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.
• Izabella Teresińska, "Tetmajer Kazimierz Przerwa" [w:] Dawni Pisarze Polscy, Koordynacja całości: Roman Loth, Fundacja Akademia Humanistyczna IBL, t. 4, Warszawa 2003.
• Kazimierz Wyka, "Nirwana i śmierć", [w:] Modernizm polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1968.
• Kazimierz Wyka, "Prolog twórczości Tetmajera", "Gazeta Polska" 1937, nr. 96.

Autor: Joanna Szulczewska, grudzień 2007. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.