fot. Marek Dusza

Pisarz, tłumacz, publicysta, znawca zagadnień rosyjskich. Pseudonimy: Michał Kaniowski, Hanna Kostek, Dyonizy Aczkolwiek. Urodził się 13 stycznia 1921 w Łodzi w zasymilowanej rodzinie żydowskiej.

Jego ojciec Stanisław Birnbaum był technikiem włókiennictwa, matka, Janina z domu Kliger - nauczycielką języka polskiego. Maturę zdał w 1938 roku w Polskim Społecznym Gimnazjum Męskim w Łodzi, gdzie języka polskiego i propedeutyki filozofii uczył go Mieczysław Jastrun. Przed wojną zdążył jeszcze rozpocząć studia filozoficzne na Uniwersytecie Warszawskim (uczęszczał na seminarium Tadeusza Kotarbińskiego). Zachęcony przez Stanisława Ignacego Witkiewicza, debiutował literacko w tygodniku "Próby" tekstem "Na śmierć Leśmiana", zamieszczał felietony w piśmie "Młodzi idą", organie Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych PPS-u. Pisał także dla "Szpilek" i teatru Cricot I. Debiutanckie utwory sygnował pseudonimem Dyonizy Aczkolwiek.

W 1939 roku ranny, znalazł się w szpitalu w Łucku na Wołyniu. Po wejściu Armii Czerwonej trafił do Lwowa, a następnie do kopalni węgla "Krasnopole" w Donbasie. Później wyjechał do Tadżykistanu, gdzie w Stalinabadzie rozpoczął studia lekarskie. Pracował w prosektorium i w pogotowiu ratunkowym.

W latach 1944-1946 był w Moskwie redaktorem Agencji Prasowej Polpress (poprzedniczki PAP). Publikował m.in. w "Nowych Widnokręgach", organie Związku Patriotów Polskich. W 1946 jako repatriant wrócił do Polski. W tym samym roku wyjechał do ZSRR jako korespondent prasowy. W 1947 ukończył Instytut Medyczny w Moskwie (ze specjalizacją: psychiatria). Następnie pracował w Ministerstwie Zdrowia w Warszawie, gdzie kierował (1947-1951) Samodzielnym Referatem Propagandy Zdrowia i Oświaty Sanitarnej.

Był kolejno lekarzem, urzędnikiem, krytykiem teatralnym, scenarzystą, kierownikiem literackim Teatru Narodowego (1959-61, za dyrekcji Wilama Horzycy) i Zespołu Filmowego "Syrena" (1961-1968). W latach 1950-59 prowadził dział teatralny w "Nowej Kulturze", a do 1961 w redakcji pisma "Świat". Wykładał dzieje dramatu na Studium Dziennikarskim Uniwersytetu Warszawskiego (jego słuchaczkami były m. in. Hanna Krall i Agnieszka Osiecka). Ogłosił cztery tomy szkiców teatralnych, napisał powieść Koniec i początek i kilka sztuk teatralnych, był publicystą wielu czasopism. Należał do PZPR, ale po usunięciu z niej "rewizjonisty" Leszka Kołakowskiego zerwał więzy z partią (1966).

Po czystkach Marca 1968 roku, pozbawiony możliwości pracy, opuścił kraj i wyjechał do Włoch. Wykładał literaturę polską na uniwersytetach w Bari, Florencji i Pizie. Wydał Guida alla moderna letteratura polacca z antologią 33 polskich poetów współczesnych w przekładzie Paola Statutiego. Z polskiego na włoski tłumaczył utwory Aleksandra Fredry i Karola Wojtyły. Włoskie wydanie "Encyklopedia Britannica" zawiera 64 hasła na tematy polskie jego pióra, jest też Pomianowski autorem wszystkich haseł polskich w "Enciclopedia dell teatro del '900" (Feltrinelli).

Na emigracji nawiązał kontakt z "Kulturą" paryską i stał się stałym współpracownikiem pisma Jerzego Giedroycia - jako tłumacz i publicysta. Publikował też w periodykach włoskich ("Tempo Presente", "Mondoperaio", "La Fiera Letteraria"), francuskich ("La Quinzaine Littéraire") i niemieckich ("Dokumente").

Po powrocie do Polski w 1992 roku nadal współpracował z "Kulturą", ale pisał też do prasy krajowej. Wydawał kolejne zbiory eseistyki i publicystyki: Biegun magnetyczny (1995) Ruski miesiąc z hakiem (1997), Na wschód od Zachodu. Jak być z Rosją? (2004), Wybór wrażeń (2006).

Wybitny tłumacz literatury rosyjskiej. Przekładał m.in. Czechowa, Lwa Tołstoja, Jewgienija Szwarca i Michaiła Bułhakowa, poezje Achmatowej, Mandelsztama, Puszkina i Słuckiego, publicystykę Andrieja Sacharowa i Michaiła Hellera. Przede wszystkim jednak jest tłumaczem Izaaka Babla, przełożył niemal wszystkie jego powieści i dramaty, opublikował przekład pełnego tekstu Dziennika 1920. Napisał też, opartą na bablowskich motywach sztukę Sodoma i Odessa (1993) oraz poświęcony Bablowi obszerny esej Żyd z Odessy (2000).

Jako Michał Kaniowski ogłaszał na emigracji przekłady utworów Aleksandra Sołżenicyna (Krąg pierwszy i Archipelag Gułag), będących wówczas w krajach bloku wschodniego na indeksie.W 1999 roku został redaktorem naczelnym, powstałego z inicjatywy Jerzego Giedroycia, pisma "Nowaja Polsza".

Uhonorowano Jerzego Pomianowskiego wieloma nagrodami, m. in. ZAIKS-u (1989), Polskiego PEN Clubu (1990), "Rzeczpospolitej" im. Dariusza Fikusa (2004) i Nagrodą im. Jerzego Giedroycia (2006). W 1998 został odznaczony przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a w roku 2005 Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi dla współpracy między narodami Polski i Rosji oraz za działalność literacką i publicystyczną.Najwyżej sobie ceni jednak Nagrodę im. Juliusza Mieroszewskiego, którą przyjął w 1997 roku z rąk Jerzego Giedroycia.

Twórczość własna

• Faryzeusze i grzesznik czyli Dama z winogronem (komedia; wspólnie z Małgorzatą Wolin). Czytelnik, Warszawa 1950.
• Z widowni. Seria I (szkice teatralne). Czytelnik, Warszawa 1953, 1955.
• Koniec i początek (powieść). Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1955, 1958, 1961, 1965.
• Więcej kurażu. Z widowni. Seria II (szkice teatralne). Czytelnik, Warszawa 1956.
• Sezon w czyśćcu. Z widowni. Seria III (szkice teatralne). Czytelnik, Warszawa 1960.
• Antrakt. Z widowni. Seria IV (szkice teatralne). Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1963.
• Doktor Antoni Czechow przyjmuje: widowisko komediowe. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1965.
• Zeznanie (pod. pseud. Michał Kaniowski). Res Publica, Warszawa 1989.
• Sodoma i Odessa: wariacje, domysły i piosenki na temat opowiadań odeskich. Czytelnik, Warszawa 1993; Austeria, Kraków, Budapeszt 2008.
• Biegun magnetyczny (eseje). Krąg, Warszawa 1995.
• Ruski miesiąc z hakiem. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1997.
• Na wschód od Zachodu. Jak być z Rosją?. Rosner & Wspólnicy, Warszawa 2004.
• Wybór wrażeń. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2006.
• Guida alla moderna letteratura polacca: con annessa Antologia di poeti polacchi contemporane, (przekład Paola Statutiego). Bulzoni, Rzym 1973.
• K vostoku ot zapada: očerki. Izdatel'stvo "MIK", Moskwa 2006.

Twórczość translatorska

• Izaak Babel Utwory odnalezione. Czytelnik, Warszawa 1971.
• Izaak Babel Opowiadania odeskie. Książka i Wiedza, Warszawa 1997; Austeria, Kraków, Budapeszt 2009.
• Izaak Babel Dziennik 1920. Czytelnik, Warszawa 1990; Twój Styl, Warszawa 1998.
• Izaak Babel Konarmia; Dziennik 1920. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1999.
• Izaak Babel Portret własny: opowiadania. Pomorze, Bydgoszcz 1994.
• Izaak Babel Dziennik. Opowiadania. Zmierzch. Świat Książki, Warszawa 2000.
• Michał Bułhakow Szkarłatna wyspa. Krąg, Warszawa 1981.
• Michał Bułhakow Don Kichot: sztuka według Cervantesa w czterech aktach (dziesięciu odsłonach). Oficyna Literacka, Kraków 1996.
• Antoni Czechow Opowiadania. Wiśniowy sad. Czytelnik, Warszawa 1949.
• Antoni Czechow Opowiadania. Czytelnik, Warszawa 1950.
• Antoni Czechow Opowieści ucieszne. Rytm, Warszawa 1994.
• Nodar Dumbadze Gagatek. Iskry, Warszawa 1973.
• Michał Heller Świat obozów koncentracyjnych a literatura sowiecka. Instytut Literacki, Paryż 1983; Krąg, Warszawa 1982.
• Fazil Iskander Półkozic. Iskry, Warszawa 1971.
• Effendi Kapijew Poeta. Czytelnik, Warszawa 1949.
• Kontrabanda: wybór przekładów wierszem [wybór i tł. z niem. i ros.]. Oficyna Literacka, Kraków 1995.
• Mikołaj Pogodin Kremlowskie kuranty. Książka i Wiedza, Warszawa 1966.
• Andriej Sacharow Mój kraj i świat. Instytut Literacki, Paryż 1975.
• Aleksander Sołżenicyn Krąg pierwszy, z ros. tł. Michał Kaniowski [pseud.]. Instytut Literacki, Paryż 1970; Oficyna Literacka, Kraków 1989; Czytelnik, Warszawa 1996.
• Aleksander Sołżenicyn Archipelag GUŁag 1918-1956. Próba analizy literackiej. Tom I (cz. I-II), z ros. tł. Michał Kaniowski [pseud.]. Instytut Literacki, Paryż 1974.
• Aleksander Sołżenicyn Archipelag GUŁag 1918-1956. Próba analizy literackiej. Tom II (cz. III-IV), z ros. tł. Michał Kaniowski [pseud.]. Instytut Literacki, Paryż 1975.
• Aleksander Sołżenicyn Archipelag GUŁag. 1918-1956. Próba analizy literackiej. Tom III (cz. V-VI-VII), z ros. tł. Michał Kaniowski [pseud.]. Instytut Literacki, Paryż 1978; pierwsze pełne wyd. krajowe: Wydawnictwo PoMOST, Warszawa 1988.
• Aleksander Sołżenicyn Niewygłoszone przemówienie: (z okazji przyznania nagrody Nobla za rok 1970). Instytut Literacki, Paryż 1972.
• Eugeniusz Szwarc Człowiek i cień: bajka dla dorosłych w 3 aktach. Czytelnik, Warszawa 1951.
• Eugeniusz Szwarc Baśnie dla dorosłych. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1965.
• Lew Tołstoj Utwory dramatyczne. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1954.
• Karol Wojtyła La bottega dell'orefice: (meditazioni sul sacramento del matrimonio che di tanto in tanto si trasformano in dramma) (Andrzej Jawień, Karol Wojtyła; przełożyła Aleksandra Kurczab i Jerzy Pomianowski we współpracy z Siro Angelim; komentarz Jerzego Pomianowskiego). Libreria Editrice Vaticana, Citta' del Vaticano 1979.
• Aleksander Zinowiew Opozycja w ustroju komunistycznym. Wydawnictwo Punkt, 1981.

Autor: Elżbieta Sawicka, grudzień 2009.