Artystycznym pierwowzorem powieści Janusza Głowackiego Ostatni cieć jest film Obywatel Kane Orsona Wellesa. Bohaterem książki Głowackiego jest John Jefferson Caine, którego nazwisko wymawia się tak samo jak nazwisko Wellesowskiego protagonisty. Jak u Wellesa Caine jest potentatem medialnym. Ale akcja książki Głowackiego dzieje się niemal o całe stulecie później, więc Caine manipuluje opinią publiczną w sposób nieporównanie bardziej wyrafinowany - inscenizując wydarzenia, które jego stacje telewizyjne następnie transmitują.

Swoją oszałamiającą fortunę Caine zgromadził, projektując modę, jest najsłynniejszym projektantem w historii, twórcą kulturowych symboli i wizerunków. Ale zenitem jego dokonań twórczych stały się męskie majtki.

Miast Wellesowskiego reportera naszym przewodnikiem po oszalałym świecie Caine'a jest ostatni cieć Kuba, klasyczny bohater Głowackiego, polonus z Greenpointu. Obywatel Kane, spięty klamrą śmierci bohatera, jest historią jednego życia. Ostatni cieć wprawdzie zaczyna się tak samo, ale kończy inaczej. Wieczór w restauracji na Broadwayu, gdzie autor wysłuchuje opowieści Kuby, zamienia się w naturalny kataklizm. Nie wiemy do końca, czy to huragan, trzęsienie ziemi, koniec świata, czy może tylko koniec zachodniej cywilizacji.

W okrutnym symbolizmie Głowackiego dzisiejszym marzeniem tłumów są majtki Caine'a. Ich posiadanie przynosi szczęście - w każdym z opakowań ukryto loteryjny los, a główną nagrodą jest prawo do stałego pobytu w Ameryce i posada ciecia w zamku Caine'a z pensją dwustu tysięcy dolarów rocznie. Owo konsumpcyjne szczęście fatum daruje Kubie. Ale błędem byłoby redukowanie Ostatniego ciecia do zgorzkniałych wyrzekań na prostactwo wszechobecnej komercjalizacji. Ta książka jest bowiem opowieścią o współczesnym fenomenie zawłaszczenia przez pieniądz obszarów duchowych, które dotąd były domeną świata kultury. O niesytej sławy i bogactwa kaście wylansowanej przez współczesne, wszędzie docierające środki masowego przekazu, o jej produktach, których konsumpcja nie wymaga wysiłku. O nowym mechanizmie kreowania wzorców zachowań i wizerunków osiągalnych dla wszystkich i dostępnych w każdej drogerii czy supermarkecie. (Henryk Dasko )

• Janusz Głowacki
  Ostatni cieć
  Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Warszawa 2001
  © Janusz Głowacki, rights available
  122 x 195, 148 ss., miękka oprawa
  ISBN 83-07-02851-5