Jacek Dukaj, fot. East News

Pisarz, urodził się 30 lipca 1974 w Tarnowie, absolwent filozofii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Uważany za najwybitniejszego żyjącego autora polskiej prozy fantastycznej.

Wielokrotnie nominowany do bardzo istotnej w tym środowisku nagrody im. Janusza Zajdla, otrzymywał ją w latach 2001 (za "Czarne oceany"), 2003 ("Inne pieśni"), 2004 ("Perfekcyjna niedoskonałość"), 2007 ("Lód") oraz 2010 ("Król Bólu i pasikonik"). Znaczenie twórczości Dukaja nie wyczerpuje się jednak w ramach jednego, wąsko zdefiniowanego nurtu - co poświadczają nominacja do "Nike" z 2008 roku, nominacje do Paszportu "Polityki" w 2004 i 2008 roku oraz Nagroda Kościelskich przyznana w roku 2008.

Dukaj debiutował w miesięczniku "Fantastyka" (2/1990) opowiadaniem "Złota galera", napisanym ponoć w wieku 14 lat. W każdym razie początkowo tworzył głównie krótkie formy, publikowane w "branżowych" czasopismach "Nowa Fantastyka" i "Feniks", a później zebrane w książce "W kraju niewiernych". Jego teksty często pojawiały się również w antologiach (np. "Wizje alternatywne 2", "Trzynaście kotów"), co świadczy o ich bardzo pozytywnym odbiorze w środowisku fantastów. Szersza publiczność usłyszała natomiast o Dukaju za sprawą opartego na motywach jego opowiadania filmu animowanego "Katedra", stworzonego przez Tomasza Bagińskiego w 2002 i nominowanego do Oscara.

Po opowiadaniach pojawiły się teksty takie, jak "Irrehaare" - utwory o długości pośredniej między opowiadaniem a powieścią, które w nomenklaturze anglosaskiej byłyby określane terminem novella (nie novel i nie short story). Właściwy debiut powieściowy Dukaja stanowił natomiast "Xavras Wyżryn" (1997) - historia alternatywna, w której Polska przegrała wojnę z 1920 roku. Wątek dyskusji na temat patriotyzmu, wyrażony tam w formie dość jeszcze topornej, i budzący wówczas chyba zbyt wiele skojarzeń z mierną fantastyką o zacięciu narodowym, powrócił dziesięć lat później w wybitnej powieści "Lód".

Gatunkowo twórczość Dukaja wykorzystuje elementy cyberpunku (mroczne wizje skomputeryzowanej przyszłości, w której ludzkie ciała i mózgi podlegają technicznym modyfikacjom, często ułatwiającym działania niezgodne z prawem), historii alternatywnej, wreszcie horroru. Cechą wyróżniającą pisarstwo Dukaja jest natomiast częste sięganie po motywy religijne, zapowiedziane już przez "Złotą Galerę". Pisarz chętnie podejmuje również eksperymenty gatunkowe - przykładem może być opowiadanie "Ruch generała", pokazujące świat typowy dla fantasy, w którym jednakże nastąpił postęp technologiczny porównywalny z naszym.

Dukaj wykazuje niezwykłą wprost zdolność do kreacji języka. O ile umiejętność stworzenia spójnej wizji świata różnego od naszego sam autor uważa za podstawę uprawiania fantastyki, o tyle w jego wykonaniu dochodzi do tego zwykle również przedstawienie nauki opisującej ten świat, wraz z rozbudowaną terminologią oraz rejestrem spraw przez tę fikcyjną naukę niewyjaśnionych. Ów swoisty realizm w przedstawianiu granic ludzkiego poznania może mieć coś wspólnego z realizmem Lema, wprowadzającego temat zużycia i zniszczenia dotykającego wynalazki przyszłości. Informacje o defektach i brakach dotyczą tu oczywiście zupełnie innych sfer. Wynika to zapewne stąd, że Dukaj, w przeciwieństwie do swojego wielkiego poprzednika, jest bardziej oswojony ze społeczeństwem, w którym głównym towarem stała się informacja. Inną płaszczyznę do dokonywania popularnych porównań między Dukajem a Lemem stanowi inwencja językowa oraz wyczulenie na żywioł parodystyczny. Od siebie dodałbym jeszcze wątek niejasnych, tajnych związków między nauką a władzą, łączący "Czarne Oceany" z Lemowym "Głosem Pana".

Popisem stylizatorskim w nieco innym zakresie są "Inne pieśni", których poszczególne rozdziały stanowią udatne pastisze kryminału, powieści przygodowej czy gatunku znanego pod nazwą space opera, w heroicznej konwencji przedstawiającego zmagania militarne w kosmosie.

Pewną osobliwość prozy Dukaja stanowi sprzeczny z powyższymi obserwacjami fakt, że zróżnicowana zawartość myślowa jego dzieł jest wyrażana za pomocą dość powtarzalnego zestawu rekwizytów i rozwiązań fabularnych. Powraca zarówno motyw bohatera-wybrańca, jak i rytualnego niemal okaleczenia jego dłoni, hipoteza o przyszłej modzie powielającej zabytkowe wzorce czy też wizja sztucznej inteligencji zakodowanej w kryształ ("żywokryst" z "Katedry" bądź "wirus lustrzany" z "Irrehaare"). Z dużą częstotliwością powraca również wątek "istot postludzkich", będących efektem manipulacji genetycznych bądź ewolucji gatunku homo sapiens.

Sposób rozwijania tego wątku pokazuje, iż w wypadku takich powtórzeń Dukajowi nie chodzi o recykling sprawdzonego rozwiązania fabularnego, lecz o analizę nurtującego go zagadnienia. W każdej książce stosunki między ludźmi a postludźmi przedstawiane są inaczej - od niemal zupełnej obcości w "Extensie" do kształtowania cywilizacji tak, by jak najdłużej pozwalała zachować ciągłość, ukazanego w "Perfekcyjnej niedoskonałości".

Krytycy zwykli podkreślać, obok wielkiej inwencji autora, również dyskursywny charakter tej prozy, niekiedy wchodzący w kolizję z chęcią tworzenia atrakcyjnej fabuły. Symptomatyczna pod tym względem jest objętość wykładów i dyskusji zawartych w powieści "Czarne oceany". Fakt ten sprawia, że przyjemność lekturowa płynąca z książek Dukaja w większej mierze zaczyna dotyczyć poznawania reguł rządzących opisywanym światem, niż fascynacji przedstawianymi wydarzeniami (tu znów można przytoczyć Lema i jego "Głos Pana", będący czymś w rodzaju powieści w formie eseju). Na podobnej zasadzie po lekturze "Lodu" Wojciech Browarny dostrzegł podobieństwo między Dukajem a Witkacym. Jego świadectwem miała być forma powieści-worka oraz nieprzeciętna skłonność bohaterów do dyskusji.

"Lód" stanowi najambitniejszą bodaj u Dukaja próbę stworzenia alternatywnego świata, wraz z inną od naszej fizyką, techniką i historią, a nawet... logiką. Momentem, w której przedstawiona w książce rzeczywistość odchyla się od naszej, jest upadek meteorytu tunguskiego w 1908 roku. W książce powoduje on katastrofę klimatyczną, skutkującą zamarznięciem połowy Europy, odkryciem nowych technologii opartych na przemrożonym żelazie, a w konsekwencji - sukcesem gospodarczym Rosji, konserwującym imperium Romanowów. Dukajowy lód zmienia ponadto prawa fizyczne - pojawiają się fenomeny takie, jak odwrotność światła ("ćmiatło") i odwrotność elektryczności, obydwa w zaskakujący sposób wpływające na ludzką psychikę, rozluźnienie związków przyczynowo-skutkowych i percepcję czasu (przeszłość staje się zależna od aktualnego sposobu postrzegania teraźniejszości). Gdy jeszcze główny bohater - Benedykt Gierosławski, syn zesłańca, zmuszony przez carskie władze do poszukiwania ojca - dzięki bułgarskiemu wynalazcy Tesli uzyskuje pewien stopień kontroli nad tymi fenomenami, zaczynają się dziać rzeczy jedynie z trudem poddające się streszczeniu.

Oprócz twórczości własnej, Dukaj angażował się również w inne formy działalności literackiej. Jest on na przykład redaktorem antologii "PL+50". Historie przyszłości, gromadzącej wizje przyszłości Polski. Ponadto często pisze recenzje, a także aktywnie uprawia publicystykę. Stosunkowo najszerszym echem odbił się wydrukowany w "Gazecie Wyborczej" "Lament miłośnika cegieł", wyrażający tęsknotę za warsztatem tradycyjnej powieści realistycznej, od którego polska proza, zwłaszcza ta młodsza, w sposób spektakularny odeszła. Fakt, że takie rozpoznanie wyszło spod pióra autora fantastyki, daje wiele do myślenia i stawia jego własną twórczość w zupełnie niespodziewanym świetle. Jeśli bowiem pisarstwo Dukaja ma mieć coś wspólnego z realizmem, podobieństwo takie może zachodzić na dwóch płaszczyznach. Może dotyczyć albo dbałości o niesprzeczność i prawdopodobieństwo przedstawianego świata, albo - w sensie głębszym - traktowania fantastyki jako narzędzia poznawczego. Wypada tylko żałować, że podobna postawa nie jest powszechna u młodych autorów tzw. głównego nurtu.

Zbiór tekstów pisarza i informacji o nim znajdują się na stronach www.dukaj.pl

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008.


Twórczość: