Anatol Stern, rep. Danuta Łomaczewska/East News N/Z Portret Anatola Sterna, lata 30.

Poeta, prozaik, dramatopisarz, krytyk literacki i filmowy, scenarzysta, tłumacz. Urodził się 24 października 1899 w Warszawie, zmarł 19 października 1968 tamże.

Niegdyś Stern był jednym z najgłośniejszych twórców - i to nie tylko jako współtwórca polskiego futuryzmu, ale również skandalista oraz autor słynnych jednodniówek i manifestów.

Urodził się 24 października 1899 w Warszawie jako syn dziennikarza. W stolicy chodził do szkoły, jego gimnazjalnym kolegą był Aleksander Wat. Po maturze w 1919 zaczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie; nauki nie ukończył. Już wtedy bardzo mocno absorbowała go awangardowa działalność. W swoich poglądach był nowatorski do tego stopnia, że w listopadzie 1919 zajęła się nim władza, osadzając go w areszcie w związku z podejrzeniem bluźnierstwa. W sprawie Sterna protestowali wówczas pisarze (m.in. Żeromski, Staff i Berent). Głosy te odniosły wreszcie skutek, choć artysta i tak zyskał - jak pisze Tomasz Burek - "haniebną sławę bluźniercy".

W roku 1919 ukazał się debiutancki zbiór Sterna Futuryzje oraz poemat Nagi człowiek w śródmieściu. Wyraźnie już manifestowało się w nich, jak negatywnie poeta odnosił się do tradycji i konwencji, stawiając na futurystyczny witalizm, entuzjazm i biologizm. Anarchia połączona z absolutnym wyzwoleniem mieszkańca wielkiego miasta widoczna była także w jego jednodniówkach i manifestach. Jako bliski współpracownik Aleksandra Wata Stern publikował z nim w obsceniczno-dadaistycznym "dwumiesięczniku prymitywów" - piśmie "gga".

Po 1921 awangardowa działalność Sterna rozrastała się jeszcze bardziej. To właśnie wtedy poeta brał udział w dwóch najważniejszych publikacjach/manifestach ruchu: "Jednodńuwce futurystuw" oraz "Nożu w bżuhu".

Równocześnie Stern zainteresował się filmem i kinematografią - jako krytyk, a przede wszystkim scenarzysta (wśród dzieł przez niego adaptowanych były np. teksty Żeromskiego i Dołęgi-Mostowicza). Nie przerwał jednak działalności na polu poezji i często publikował buntownicze, anarchistyczne utwory. Protest - czy to wobec współczesnej cywilizacji, czy to wobec władzy - słychać w takich zbiorach, jak Anielski cham (1924) oraz Bieg do bieguna (1927), w którym znalazł się też poemat Europa (1929). Z kolei Piłsudski (1934) wydał się ówczesnym władzom do tego stopnia dyskusyjny, że cały nakład skonfiskowano.

Po 1939 roku Stern znalazł się we Lwowie, gdzie został uwięziony na kilka miesięcy i wywieziony w głąb Związku Radzieckiego. Po wstąpieniu do armii Andersa w 1942 przeszedł z nią na Bliski Wschód. Do 1948 przebywał w Palestynie. Publikował tam także po hebrajsku.

Równolegle można zaobserwować w poezji Sterna wyciszanie wątków awangardowych oraz coraz częstsze pojawianie się elementów tradycyjnej liryki opisowo-refleksyjnej, sygnalizowanych już w zbiorze Rozmowa z Apollinem (1938).

Socrealizm nie zapomniał o przedwojennym anarchizmie Sterna. Po 1949 nie było mowy o wydaniu książki, choć poeta nie ustawał w pracy. Powstał nawet jego socrealistyczny dramat Górnicy. W 1956 Stern objawił swoje nostalgiczne oblicze, publikując wiersz Do przyjaciela, poświęcony pamięci Brunona Jasieńskiego. Ten wspomnieniowy nurt wyraźnie widać również w zbiorach Widzialne i niewidzialne (1964) oraz Alarm nocny (1970). Po 1956 roku. autor Futuryzji odnalazł się na polu sztuki - także jako biograf i eseista (m.in. prace poświęcone Majakowskiemu, Jasieńskiemu i Apollinaire'owi). Z czasem krytyka zaczęła doceniać dzieło Sterna, przyglądając się bliżej nie tylko jego dorobkowi poetyckiemu czy eseistycznemu, ale również interpretując wnikliwie jego powieści i utwory prozatorskie (m.in. Namiętny pielgrzym, 1933 oraz Ludzie i syrena, 1944).

Stern zmarł w Warszawie 19 października 1968 roku.

Pisma zebrane i niektóre wybory:

• Poezje (1918-1968). Wstępem opatrzył Kazimierz Wyka. Warszawa 1969.
• Wiersze zebrane. Tom 1-2. Opracował Andrzej K. Waśkiewicz. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986.

Niektóre opracowania o poecie:

• Kazimierz Wyka, "Dwa skrzydła poezji Anatola Sterna", "Poezja", 1969, nr 6.
• Jan Prokop, "Uwagi o poezji Anatola Sterna", [w:] tegoż, Lekcja rzeczy. Kraków 1972.
• Paweł Majerski, Anarchia i formuły. Problemy twórczości poetyckiej Anatola Sterna. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001.

Autor: Marcin Wilk, grudzień 2007. Tekst opracowany do projektu internetowej "Antologii polskiej poezji od Średniowiecza do wieku XXI" wg koncepcji Piotra Matywieckiego.