fot. Elżbieta Lempp

Prozaik, poeta, krytyk filmowy i scenarzysta, speleolog. Urodzony 18 października 1972 w Chorzowie.

Laureat Paszportu "Polityki" w dziedzinie literatury za rok 2003 (więcej...). Laureat literackiej Nagrody Nike 2004 (więcej...).

Wojciech Kuczok należy do szczupłego grona młodych pisarzy, którym udało się pokonać ograniczenia pokoleniowego stylu. Już w debiutanckich - znakomitych! - Opowieściach słychanych (1999) pokazał talent na rzadko spotykaną miarę. Językowy słuch, zaleta i swoisty fetysz wielu młodszych autorów, ujawnił się na poziomie arcywrażliwości, niedostępnym dla konkurencji, nikt też nie potrafił sporządzić równie wstrząsającej mieszanki zwyczajności i grozy. Wydanie tamtej skromnej książeczki było prawdziwą sensacją, niedawna publikacja powieści Gnój nie jest już sensacją, lecz ważnym wydarzeniem.

Zrazu wydaje się utwór Kuczoka jednym z wielu, aczkolwiek wyjątkowo starannie dopracowanym, konterfektem rodzinnej przeszłości, oczywiście - portretem domyślnym, raczej rzeczą wyobraźni niż pewności zdarzeń, jakimś intelektualnym i artystycznym projektem historii, która rozwinęła się, zanim na scenie pojawił się główny, wiarygodny, pierwszoosobowy narrator. To, co mu się przydarzyło, musiało mieć korzenie, ba, samo to, kim był, nie mogło być dziełem przypadku.

Zwykła ludzka skłonność, podparta przecież autorytetem nauk, by widzieć nasze życie w formie ciasnego splotu przyczyn i skutków, naturalna chęć pokrzepienia się dowodami na wyższość logiki i pierwszeństwo porządku przed chaosem, prowadzi do inicjalnej części utworu, będącej rekonstrukcją okoliczności poprzedzających zasadniczą akcję. Pisarzowi nie zależy jednak na obrazie pasywnym lub złożonym z przypadkowych obserwacji, on opisuje swój dom rodzinny, sadybę, gniazdo, szaniec, żeby pokazać i samemu sobie pomóc zrozumieć ten trudno uchwytny moment, od którego bastion przeciw zmienności i nieracjonalności świata zaczyna się chwiać w posadach, potem staje się okrutnym więzieniem, by w końcu widowiskowo upaść.

Kuczok wchodzi w alians z krytykami patriarchalnej rodziny, Izabelą Filipiak czy Kingą Dunin, by poprzestać na znanych współczesnych przykładach. Podstawą tego modelu jest aprobowana - w imię tradycji - bezmyślność wobec gotowych, niezmiennych wzorców, a także mściwa dbałość o to, by następcom nie było lżej, luźniej. Dyscyplinuje się ich zarówno siłą, jak i słowem. Stary K. ma na podorędziu spory arsenał przysłów, złotych myśli, gnomów, wskazówek, którymi terroryzuje chłopca. Każdy z elementów tej parcianej retoryki służyć ma unicestwieniu w zarodku erozji nienaruszalnych prawd, w istocie służąc zdławieniu partnerstwa i dyskusji, czyli utrwaleniu własnej zwierzchności. Ale jest coś jeszcze, co Kuczok zdaje się zauważać ze zdziwieniem. W stosunkach rodzinnych prócz pustki i gwałtu występuje przywiązanie, wzajemna zachłanność, pożądanie siebie, miłość.

Przejścia rodzinne są tu przejściem przez piekło, to prawda, lecz nie oznacza to, że Kuczok stworzył utwór publicystyczny, który bez oporu da się użytkować w dyskusjach o trucicielskich atrybutach rodziny. Jest na to zbyt osobisty ("wszędzie tam, dokąd dotarłem, ciągnąłem za sobą cień tego domu"), choć oczywiście nie należy się zbytnio spieszyć z utożsamianiem narratora z autorem, jak i zbyt literacki. Piszący nie tylko cierpi, przeszukując pamięć, ale i bawi się pisaniem.

Dużo jest w powieści kapitalnych, naznaczonych kpiną portretów, pełno głęboko ironicznych uogólnień na temat ludzkiego losu, są nader inteligentne wiwisekcje stylistycznego charakteru rozmaitych etosów - rodzicielskiego, małżeńskiego, sąsiedzkiego, zawodowego, a także różne miary dystansu do samego siebie. W końcu ten dom nie dający się zapomnieć, przeboleć, jest odbiciem - okropnie przewrotnym - bezdomności, na jaką choruje większość współczesnej literatury. Stąd coda nasuwająca na myśl Konwickiego, Zagajewskiego i innych wielkich wygnańców, którzy nie potrafią przestać troskać się o to, co stracili. Stąd też skojarzenie z "Wydrążonymi ludźmi", którzy - jak u Kuczoka - nie mają czego stracić, gdyż żyją w pustce.

Oparty na jego prozie film Pręgi w reżyserii Magdaleny Piekorz zdobył w 2004 "Złote Lwy" na festiwalu filmowym w Gdyni.

Bibliografia:

• Opowieści samowite (poezja), Bytom: "FA-art", 1996.
• Opowieści słychane, Kraków: Zielona Sowa, 1999.
• Szkieleciarki, Kraków: Zielona Sowa, 2002
• Gnój, Warszawa: W.A.B., 2003

Źródło: Na podstawie tekstu przysłanego przez Instytut Książki w Krakowie, 2004.


Po medialnym sukcesie książki Gnój i filmu Pręgi Kuczok cieszył się w pełni zasłużonym, choć krótkotrwałym okresem popularności. Jego nazwisko często pojawiało się w wysokonakładowych czasopismach - przy okazji wywiadów, inscenizacji teatralnych, prac nad filmem, wreszcie pod opowiadaniami. Padały również zapowiedzi - ostatecznie niezrealizowane - rychłego ukończenia prac nad powieścią zatytułowaną Pleśń, która miała od nieco innej strony opisywać zagadnienie rodzinnego okrucieństwa. Wolno chyba przypuszczać, iż znalazłyby się tam wątki znane z niedotyczącej dzieciństwa części filmu Pręgi. Zamiast zapowiadanej książki ukazał się jednak zbiór opowiadań zatytułowany Widmokrąg.

Widmokrąg zbiera opowiadania, z których część na fali popularności Gnoju była publikowana w prasie niekoniecznie uchodzącej za literacką oraz w popularnych zbiorach opowiadań na Wigilię. Większość spośród tych tekstów traktuje o miłości, choć temat niekoniecznie ujęty jest w sposób, który kojarzy się z tą zapowiedzią. Pojawia się na przykład opowieść staruszki co roku wyjeżdżającej w Zaduszki na grób męża (Królowa bólu), historia zauroczenia miejskiego chłopca góralką, przerwanego przez rodziców z obawy przed zawszeniem (Cielęce tańce), czy też groteska na temat homoseksualnej inicjacji młodego biznesmena (Żebry Adama). Opowiadanie Doktor Haust posłużyło zaś następnie jako podstawa do napisania monodramu o tym samym tytule, wyreżyserowanego przez Magdalenę Piekorz dla warszawskiego Teatru Studio (premiera miała miejsce 8 stycznia 2005).

Kolejny zbiór opowiadań Kuczoka, zatytułowany Opowieści przebrane, był właściwie reedycją nieznacznie zmodyfikowanych opowiadań znanych z dwóch najwcześniejszych tomów (Dioboł, Cobyś widzioł..., Pieron ognisty, Ttadzik, Winniczek (apokryf), Trzydzieści trzy pytania, Zianie, Nasza patronka między różami, Malizm reagiczny, Ikra Boża, Chłopowiadanie, Impromptu, Szkieleciarki).

Prócz prozy Kuczok pisze również eseistykę związaną ze sztuką filmową. "To piekielne kino" stanowi zbiór pogłębionych, analitycznych recenzji, z których część drukowała w swoim czasie "ResPublica Nowa". Zgodnie z tytułem Kuczok analizuje filmy, które można określić mianem piekielnych - tak różne, jak np. Saló, czyli 120 dni Sodomy Piera Paola Pasoliniego i dzieła Bergmana. Prowokacyjny tytuł i dobór filmów wynika z faktu, iż Kuczok wyraża wobec kina oczekiwanie, "żeby go spróbowano zdemoralizować i żeby miał szansę tym próbom się oprzeć. Za prawienie morałów serdecznie dziękuję...". Co ciekawe, reżyserem szczególnie chętnie analizowanym w takim kontekście staje się dla Kuczoka Krzysztof Zanussi. Zbiór kończy się tekstem na temat pisania scenariusza do filmu Pręgi (reżyseria: Magdalena Piekorz).

Związki pisarstwa Kuczoka ze sztuką filmową są w ogóle tak silne, że nie sposób uznać ich za zjawisko przypadkowe, a duet Kuczok-Piekorz ma na swym koncie jeszcze jeden wspólny projekt. Wydając Senność Kuczok odwrócił jednak kolejność działań znaną z prac nad Gnojem i filmem Pręgi, bowiem tym razem to scenariusz i kinowa wersja Senności były pierwsze. Opinie krytyków zarówno na temat filmu, jak i książki, były podzielone - obydwu dziełom wytykano pewną szablonowość, a także schematyczne przedstawienie postaci. Powieść tradycyjnie chwalono natomiast za inwencję językową i za kapitalne wyczucie stylu.

Zarówno film, jak i książka opowiadają trzy łączące się ze sobą historie: aktorki cierpiącej na narkolepsję (to jest właśnie owa tytułowa senność), lekarza-homoseksualisty ukrywającego swoją orientację seksualną przed rodzicami, oraz wypalonego pisarza, któremu nie idzie praca nad nową powieścią. Te wątki, do pewnego momentu prowadzone osobno, później zaczynają się ze sobą splatać.

Proza Kuczoka cechuje się mistrzostwem językowej charakterystyki bohaterów (niejednokrotnie mówiących gwarą), plastycznością opisu oraz umiejętnością opowiadania zajmujących historii, rzadką ostatnio w literaturze "wysokoartystycznej". Tej sprawności narracyjnej zabrakło być może Senności, lecz należy to traktować jako jednorazowy wypadek przy pracy, nie zaś jako szczególnie niepokojący objaw.

Wypada w końcu wymienić także jeden z pozaliterackich sukcesów pisarza. Otóż 12 listopada 2005 roku Kuczok zapisał się w annałach speleologii, wraz z Maciejem Pawełczykiem odkrywając Jaskinię Dującą w Beskidach.

Autor: Paweł Kozioł, grudzień 2008.

Twórczość (po 2003):

• Widmokrąg, W.A.B., Warszawa 2004.
• Opowieści przebrane, W.A.B., 2005.
• To piekielne kino, W.A.B., Warszawa 2006.
• Senność, W.A.B., 2008.
• Moje projekcje, W.A.B., Warszawa 2009.
• Spiski. Przygody tatrzańskie, W.A.B., Warszawa 2010.

Omówienia:

• Jakub Henschel, "Śmiertelna rozrywka z Kuczokiem", "Portret" 14/2002 (Szkieleciarki).
• Monika Mostowik, "Ciepło, którym gardzimy", "ArtPAPIER" 11/2004 (Widmokrąg).
• Mieczysław Orski, "Męczarnie wychowanka K.", "Nowe Książki" 9/2003 (Gnój).
• "Przez zgrozę - z Wojciechem Kuczokiem rozmawia Ola Wojtkiewicz", "Studium" 1/2001.
• Teresa Rutkowska, "Pisarze idą do kina", "Nowe Książki" 4/2007.
• Łukasz Stec, "Codzienność zza zasłony", "Pogranicza" 4 (51) 2004 (Widmokrąg).