Aktor teatralny i filmowy, reżyser. Urodził się 24 lutego 1936 roku w Żurawce koło Tomaszowa Lubelskiego.

W 1959 roku ukończył Wydział Aktorski warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Karierę rozpoczynał w gdańskim Teatrze Wybrzeże. Na tej scenie debiutował rolą Geoffa w Smaku miodu Shelagha Delaneya, spektaklu Konrada Swinarskiego (1959), wkrótce zagrał także Chucha w Kapeluszu pełnym deszczu Michaela Vincente Gazzo w reżyserii Andrzeja Wajdy (1959). Na ekranie pierwszy raz pojawił się jeszcze w czasie studiów aktorskich, w 1956 roku. Zagrał epizod w Kanale Andrzeja Wajdy. W Teatrze Wybrzeże, w którym występował przez sezon, odniósł swój pierwszy zawodowy sukces, tworząc, nagrodzoną na festiwalu w Toruniu, rolę Harry'ego w Zabawie jak nigdy Williama Saroyana w reżyserii Jerzego Golińskiego (1960).

Od 1960 Kowalski związany jest ze scenami stołecznymi. Od 1960 roku, przez kolejnych 14 lat, można go było oglądać w Teatrze Ateneum. W 1974 roku rozpoczął pracę w nowo utworzonym przez Zygmunta Hübnera Teatrze Powszechnym. Aktorem tej sceny pozostał do końca 2004 roku. Od 2005 roku należy do zespołu Teatru Dramatycznego.

Aleksander Bardini, wybitny pedagog i reżyser, mówił o młodym Władysławie Kowalskim, że ma wygląd nastolatka, a duszę sześćdziesięcioletniego człowieka. Wizerunek poważnego młodzieńca, buntownika, zawdzięczał Kowalski przede wszystkim filmowi. Na początku lat 70. aktor mówił:

"(...) ta przyklejona do mnie etykietka bardzo mi przeszkadzała i zamykała pewien krąg ról, interesujących, bogatych i niezbędnych dla mojego aktorskiego zawodu. Dlatego zrobię też wszystko, aby wyrwać się z tej młodości" ("Tygodnik Kulturalny" 1971, za: Roman Caputa, "Teatr" 1980, nr 21).

Zagrał w Rozstaniu (1960) i Złocie (1961) - filmach w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa, Drodze na zachód Bohdana Poręby (1961), Samsonie Andrzeja Wajdy (1961) i Rozwodów nie będzie Jerzego Stefana Stawińskiego (1963). Najciekawsze role stworzył jako Jerzy w telewizyjnym serialu Kolumbowie (1970) - ekranizacji powieści Romana Bratnego i lekarz we współczesnym dramacie psychologicznym Trzeba zabić tę miłość (1972), oba filmy w reżyserii Janusza Morgensterna.

W początkowym okresie filmowe role ograniczały jego emploi:

"Władysław Kowalski wkroczył do filmu polskiego w postaci Chłopca. (...) stworzył serię ról ludzi młodych, niedoświadczonych , wchodzących w życie" (Konrad Eberhardt, "Ekran" 1970, nr 46).

Natomiast w teatrze Kowalski miał okazję z powodzeniem grać w różnorodnym repertuarze, m.in. jako Andri w Andorze Maxa Frischa w reżyserii Janusza Warmińskiego (1962), On w Białych nocach wg Fiodora Dostojewskiego w reżyserii Wandy Laskowskiej (1963), książę Don Pedro w Martwej królowej Henri de Montherlanta - realizacji Jerzego Kreczmara (1964) i Kaźmierek w Śmierci na gruszy Witolda Wandurskiego w reżyserii Józefa Szajny (1966). Był również Czeladnikiem w Szewcach Witkacego w reżyserii Macieja Prusa (1971) i Kiryłowem w adaptacji Biesów Dostojewskiego zainscenizowanej przez Warmińskiego (1971).

W Teatrze Powszechnym Kowalski zadebiutował w głośnym spektaklu Andrzeja Wajdy Sprawa Dantona Stanisławy Przybyszewskiej (1975). Za rolę zimnego, okrutnego Saint-Justa otrzymał nagrodę na Kaliskich Spotkaniach Teatralnych. W 1976 roku zagrał Czerkuna w Barbarzyńcach Maksyma Gorkiego w reżyserii Aleksandra Bardiniego.

"Już samo obsadzenie Kowalskiego było zaskoczeniem - Czerkun u Gorkiego to młody, przebojowy i dość brutalny, pełen pasji inżynier, jednocześnie człowiek pusty wewnętrznie i płaski. Aktor miał grać jakby wbrew własnym predyspozycjom - liryzmowi i ciepłu, rozterkom i wahaniom" - notował Roman Caputa. - "Czerkin Kowalskiego, choć może nie taki brutalny i agresywny, stał się człowiekiem 'normalnym' w całym swoim barbarzyństwie. Głosił idee postępu i nowoczesności, ale z pełną świadomością ich względności; w sobie dostrzegał pustkę i bezradność" ("Teatr" 1980, nr 21).

Uznanie krytyki i publiczności oraz potwierdzenie pozycji jednego z najciekawszych aktorów swojego pokolenia przyniosły Kowalskiemu kolejne role na scenie Powszechnego - m.in. głośna, nadająca ton całemu przedstawieniu kreacja Iwana Fiodorowicza w Odpocznij po biegu Władysława Terleckiego w reżyserii Zygmunta Hübnera (1976).

"Kowalski potrafił nie tylko zbudować postać intelektualisty - urzędnika z przełomu wieków" - zauważał Jan Kłossowicz - "ale umiał też naprawdę przekonywająco pokazać klęskę tego myślącego i czującego głęboko człowieka wobec tego, co w ludzkiej naturze i w ludzkich sposobach widzenia świata pozostaje ciemne, niezrozumiałe, na pozór naiwne i łatwe do obalenia, a w istocie niezwykle mroczne, groźne, wspaniałe; wymykające się nie tylko zrozumieniu, ale i osądowi" ("Literatura" 20.01.1977).

Jeszcze raz, z sukcesem, wykreował postać w spektaklu Hübnera. Tym razem z wielkim wyczuciem Fredrowskiego humoru, ale i z dystansem zagrał Rejenta Milczka w Zemście (1978). Kolejne ważne role zaprezentował w spektaklach na motywach twórczości Michaiła Bułhakowa, najpierw jako Szerwiński w Dniach turbinów w reżyserii Tomasza Zygadły (1977), a później jako profesor Preobrażeński z Psiego serca w inscenizacji Rudolfa Zioły (1988). Zagrał również m.in. Bohatera w Kartotece Tadeusza Różewicza w reżyserii Michała Ratyńskiego (1984) i Podkolesina w Ożenku Mikołaja Gogola przygotowanym przez Andrzeja Domalika (1995), rolę, która przyniosła mu nagrodę aktorską im. Aleksandra Zelwerowicza.

W latach 80. Władysław Kowalski z powodzeniem grał w kinie. Jedną z najważniejszych jego ról z tego okresu była postać Jakuba Rosenberga w debiutanckim filmie Waldemara Dzikiego Kartka z podróży (1983) rozgrywającym się za murami getta. Rosenberg, samotnik i intelektualista, próbował nie poddać się lękowi, walczył o ocalenie własnej godności. Kowalski grał również w filmach Jerzego Sztwiertni - więźnia Pawiaka Adama Grzymałę-Siedleckiego w 111 dniach letargu (1984) oraz w obrazach poruszających problemy środowiska aktorskiego - pisarza Pafnucego Głogowskiego w Komediantce (1986) i Władysława Janotę-Czerkańskiego, którego pierwowzorem był aktor Kazimierz Junosza-Stępowski w Oszołomieniu (1988).

Spokojny, oszczędny i wyważony styl gry Kowalskiego często opierający się na dyskrecji i wyciszeniu, ale jednocześnie wyrazisty i pokazujący wewnętrzne skomplikowanie postaci dawał świetne rezultaty w dramatach Antoniego Czechowa.

"Czechow niebywale wytrzymuje próbę upływającego czasu. Im dłużej żyjemy, tym więcej nabiera dla nas treści i znaczeń. Aż w głowie się nie mieści, że można tyle wiedzieć o człowieku (...)" - mówił Kowalski. - "W Czechowie są pokłady komediowości najwyższego rzędu, ale nieprawdopodobnie trudno je wydobyć, nie tracąc nic z gmatwaniny ludzkiego losu, nieudanego życia bohaterów, ich konfliktów z otoczeniem. Gdy z Czechowa robi się tylko komedię albo tylko tragedię - paruje ich niepowtarzalny nastrój" ("Rzeczpospolita" 10.03.1995).

W dramatach Czechowa Kowalski występował w Teatrze Telewizji - m.in. jako Apłomow w Weselu z generałem Olgi Lipińskiej (1972), Łopachin w Wiśniowym sadzie Maciej Prusa (1972), Andrzej w Trzech siostrach (1974) i Wojnicki w Wujaszku Wani (1980) - spektaklach Aleksandra Bardiniego oraz Gajew w Wiśniowym sadzie Andrzeja Domalika (1996). Na scenie dramatycznej aktor po raz pierwszy zagrał rolę tytułową - Iwana Wojnickiego w Wujaszku Wani w reżyserii Rudolfa Zioło w 1989 roku, później wcielił się w postać Czebutykina w Trzech siostrach w inscenizacji Agnieszki Glińskiej (1998) i Unyłowa w Historiach zakulisowych w reżyserii Zbigniewa Zapasiewicza (2003).

Dobrze układała się jego współpraca z młodą reżyserką Agnieszką Glińską, z którą współpracował przy tworzeniu przedstawienia Kaleka z Inishmaan Martina McDonagha (1999), wystąpił tam także jako Johnypateenmike. Grał w spektaklach Piotra Cieplaka - na scenie Teatru Powszechnego pokazał hrabiego Gloucestera w Królu learze Szekspira, a gościnnie w Teatrze Narodowym wcielił się w postać Profesora Chmielowskiego w dramacie Jerzego Pilcha Narty Ojca Świętego (2004).

W Teatrze Dramatycznym wcielił się w postaci Sorina i Fernana w przedstawieniu Krystiana Lupy na motywach Mewy Antoniego Czechowa i Sztuki hiszpańskiej Yasminy Rezy zatytułowanym Niedokończony utwór na aktora. Zagrał w spektaklu Lupy podejmującym temat artysty i sztuki - Na szczytach panuje cisza Thomasa Bernharda (2006). Był Moritzem Meisterem, sławnym pisarzem, który celebrował własną wielkość i genialność, u jego boku pozostawała żona Anna (Maja Komorowska).

"Maja Komorowska i Władysław Kowalski grają bohaterów, którzy szczerze nienawidzą się nawzajem - ona, bo poświęciła dla męża swoje artystyczne aspiracje, on, bo Anna jest świadkiem jego artystycznej i życiowej klęski. Jednocześnie kurczowo się siebie trzymają i w tym uścisku jest tyleż strachu, co prawdziwej, współczującej miłości. Lupa nie drwi z nich, ale również nie lituje się. Portretuje z całą bezwzględnością - jakkolwiek pozbawioną satysfakcji" - pisał Marcin Kościelniak ("Tygodnik Powszechny" 2006, nr 41).

Kowalski wystąpił również w Lupowskiej opowieści o osobowości i micie - Personie. Tryptyku/Marilyn (2009), w której zagrał Greensona, pełnego kompleksów i jednocześnie bezwzględnego i nieudolnego w terapii psychologa Marilyn Monroe.

Na deskach Dramatycznego ponownie współpracował z Agnieszką Glińską grając Ojca w zrealizowanych przez nią Opowieściach o zwyczajnym szaleństwie Petra Zelenki (2005), był również Hartwigiem w Kobiecie z morza Susan Sontag na podstawie dramatu Henryka Ibsena, przedstawieniu reżyserowanym w Polsce przez Roberta Wilsona (2005) i Pimenem w Borysie Godunowie Aleksandra Puszkina w inscenizacji Andrieja Moguczija (2008). Współpracował z Pawłem Miśkiewiczem. Zagrał u niego Nikodema w Alinie na zachód Dirka Dobbrowa (2006) i Zająca w Alicji Lewisa Carolla (2008).

W 2008 roku wziął udział w przedstawieniu przygotowanym przez Pawła Passiniego Hamlecie 44 Magdaleny Fertacz i Artura Pałygi, zagrał w nim Poloniusza. Spektakl był prezentowany w Muzeum Powstania Warszawskiego podczas rocznicowych obchodów.

Nagrody i odznaczenia:

• 1960 - Wyróżnienie za rolę Harry'ego, Gazeciarza w sztuce Zabawa jak nigdy Williama Saroyana w reżyserii Jerzego Golińskiego z Teatru Wybrzeże w Gdańsku na 2. Festiwalu Teatrów Polski Północnej w Toruniu;
• 1965 - Nagroda Komitetu ds. Polskiego Radia i Telewizji za kreacje aktorskie w Teatrze Telewizji - Kajtka w Pożegnaniach Stanisława Dygata w reżyserii Jerzego Markuszewskiego, Toma w Szklanej menażerii Tennessee Williamsa w reżyserii Jerzego Antczaka oraz role w Chłopakach Ernesta Brylla w reżyserii Ludwika René;
• 1974 - Złoty Krzyż Zasługi;
• 1975 - Nagroda za rolę Saint-Justa w Sprawie Dantona Stanisławy Przybyszewskiej w reżyserii Andrzeja Wajdy z Teatru Ateneum w Warszawie na 11. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych; Nagroda indywidualna II stopnia za rolę Saint-Justa w Sprawie Dantona Stanisławy Przybyszewskiej w reżyserii Andrzeja Wajdy z Teatru Ateneum w Warszawie na 15. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1977 - Nagroda główna za rolę Iwana Fiodorowicza w sztuce Odpocznij po biegu Władysława Terleckiego w reżyserii Zygmunta Hübnera z Teatru Powszechnego w Warszawie na 18. Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu;
• 1979 - Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski; Nagroda za rolę Rejenta w Zemście Aleksandra Fredry w reżyserii Zygmunta Hübnera z Teatru Powszechnego w Warszawie na 15. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych;
• 1980 - Zasłużony Działacz Kultury;
• 1981 - Nagroda Komitetu ds. Polskiego Radia i Telewizji;
• 1984 - Nagroda II stopnia za rolę Bohatera w Kartotece Tadeusza Różewicza w reżyserii Michała Ratyńskiego z Teatru Powszechnego w Warszawie na 24. Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu; Brązowy Lew za rolę w filmie Kartka z podróży Waldemara Dzikiego na 9. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1986 - Złoty Ekran za rolę w filmie 111 dni letargu Jerzego Sztwiertni;
• 1995 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za rolę Podkolesina w Ożenku Mikołaja Gogola w reżyserii Andrzeja Domalika w Teatrze Powszechnym w Warszawie; Grand Prix za rolę Podkolesina w Ożenku Mikołaja Gogola w reżyserii Andrzeja Domalika w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 35. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1997 - Złoty Wawrzyn Grzymały; Tytuł Najprzyjemniejszego Aktora w plebiscycie publiczności za rolę Podkolesina w Ożenku Mikołaja Gogola w reżyserii Andrzeja Domalika z Teatru Powszechnego w Warszawie na 3. Festiwalu Sztuk Przyjemnych w Łodzi;
• 1999 - II nagroda aktorska za rolę Johnypateenmike w Kalece z Inishmaan Martina McDonagha w reżyserii Agnieszki Glińskiej i własnej z Teatru Powszechnego w Warszawie na 39. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 2000 - Tytuł Najprzyjemniejszego Spektaklu dla Kaleki z Inishmaan Martina McDonagha w reżyserii Agnieszki Glińskiej i Władysława Kowalskiego z Teatru Powszechnego w Warszawie na 6. Festiwalu Sztuk Przyjemnych w Łodzi.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, kwiecień 2005; aktualizacja: listopad 2009.