Wiesław Gołas w filmie "Dłużnicy śmierci", 1985, fot. Filmoteka Narodowa / www.fototeka.fn.org.pl


Aktor teatralny i filmowy. Urodził się 4 października (data urzędowa; naprawdę urodził się 9 października) 1930 roku w Kielcach.

W czasie wojny był żołnierzem Armii Krajowej. Studiował w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej - wtedy jeszcze pod dyrekcją Aleksandra Zelwerowicza. Studia ukończył w 1954 roku. W przedstawieniach dyplomowych u Aleksandra Bardiniego grał Grabca w Balladynie Juliusza Słowackiego i u Mariana Wyrzykowskiego - Szymona w "Nadziei" Hermana Heijermansa.

O podjęciu zawodu aktora zadecydowały dwa motywy: marzył o przeistaczaniu się w coraz to inną osobowość oraz chciał rozśmieszać i bawić ludzi. Jest aktorem wszechstronnym - gra role komediowe i dramatyczne, występuje na scenie, w filmie i w kabaretach. Debiutował w 1954 roku w Teatrze Dolnośląskim w Jeleniej Górze rolą Papkina w Zemście Aleksandra Fredry oraz Walentyna Van Cucka w Nie trzeba się zarzekać Alfreda de Musseta - oba przedstawienia w reżyserii Aleksandra Rodziewicza. W połowie 1955 roku wrócił do Warszawy i zaczął występować w Teatrze Domu Wojska Polskiego (od 1957 przemianowanym na Teatr Dramatyczny). Jego pierwsza rola to Rycerz Czarny u Maryny Broniewskiej i Jana Świderskiego w Weselu Stanisława Wyspiańskiego. W 1958 roku zagrał u Ewy Bonackiej Gila w Paradach Jana Potockiego. Po wystawieniu tej sztuki przez Teatr Dramatyczny w kwietniu 1959, w paryskim Teatrze Narodów prasa francuska pisała:

"... jeden z aktorów jest po prostu sensacyjny (nazywa się Wiesław Gołas) i umie wszystko: grać komedię - oczywiście, ale także śpiewać, tańczyć, grać pantomimę i pojedynkować się tak, jak nikt się na naszych scenach nie pojedynkuje" - cytuje Elżbieta Smoleń-Wasilewska ("Film" 1967, nr 12).

Inne role w tym teatrze to m.in. u Ludwika René: Jang Sun i Bonza w Dobrym człowieku z Seczuanu Bertolta Brechta (1956), Bullinger w Szwejku - również Brechta (1957), Mówca w Krzesłach Eugene'a Ionesco (1957), Czwarty Obywatel w Wizycie starszej pani Friedricha Dürrenmatta (1958), Frej, szantażysta w Willy Stark Roberta P. Warena (1962), Hauel, aferzysta w Dziewiątym sprawiedliwym Jerzego Jurandota (1963), Nekroztar, mistrz Kościej w Wędrówkach Mistrza Kościeja Michela de Ghelderode (1964), Spurius Tytus Mamma w Romulusie Wielkim Friedricha Durrenmatta (1966) i Pułkownik Siergiej Skałozub w Mądremu biada Aleksandra Gribojedowa (1967). U Wandy Laskowskiej zagrał: Mieczysława Walpurga w Wariacie i zakonnicy Witkacego (1959), Jana w Nosorożcu Eugene'a Ionesco (1961) i Dziadka w Grupie Laookona Tadeusza Różewicza (1962). U Konrada Swinarskiego wystąpił jako Brighella w Księżniczce Turandot Carla Gozziego (1959) i Nowak w Ptakach Andrzeja Jareckiego i Agnieszki Osieckiej (1960). U Jana Świderskiego zagrał Korczakiewa w Ożenku Mikołaja Gogola (1961) i Alberta Cobba w Kto uratuje "Wieśniaka"? Franka D. Gilroya (1964). U Gustawa Holoubka wcielił się w postać Laertesa w Hamlecie Williama Szekspira (1962) i zagrał ponownie swoją ulubioną postać Papkina, z którą czuł się ogromnie zżyty w Zemście (1970 oraz 1975 w przedstawieniu impresaryjnym). U Witolda Zatorskiego wystąpił w trzech rolach: Żołnierza, Wieśniaka i Kata w Kubusiu Fataliście Denisa Diderota (1976), a u Jerzego Jarockiego - Amiensa w Szekspirowskim Jak wam się podoba (1980).

W 1985 roku aktor przeniósł się do warszawskiego Teatru Polskiego i występuje w nim do chwili obecnej. Zagrał tam m.in. u Kazimierza Dejmka Brata Józefa i Śmierć w Żywocie Józefa Mikołaja Reja (1985), Hula-Babulę w Zaczarowanej królewnie Or-Ota (1985), Szpiekina w Rewizorze Mikołaja Gogola (1989), Niemowlę w Szczęśliwym wydarzeniu Sławomira Mrożka (1993). U Andrzeja Łapickiego wystąpił w rolach: Grzegorza w Damach i huzarach (1986), Oberżysty w Dożywociu (1996 i 1998) i Kompozytora Muzyki w Eurocity Aleksandra Fredry (2005), zaś u Jarosława Kiliana zagrał Spója w Śnie nocy letniej Williama Szekspira (1998 i 2003) i Belzebuba w Igraszkach z diabłem Jana Drdy (1999), ostatnio wystąpił u niego także jako Henri Rousseau w Jak wam się podoba Williama Szekspira.

Równolegle z występami w teatrze aktor grał w filmach. kinowych i telewizyjnych.

Gołas tak opowiada o swoim warsztacie artystycznym:

"W aktorstwie filmowym najważniejsze są cechy wizualne: dlatego staram się charakteryzować postać od tej strony. Szukam pewnych drobnych, codziennych gestów, umożliwiających wydobycie indywidualnych rysów danej postaci, a dopiero potem - psychologicznego uzasadnienia" ("Film" 1962, nr 20).

W filmach występuje w rolach pierwszoplanowych, ale częściej odtwarza role drugoplanowe lub niewielkie, ale znaczące epizody. Na szczęście potrafi w wielkim skrócie znakomicie sportretować ludzkie charaktery, daje im wyrazisty rysunek i ostry kontur, przy czym są to postacie niezwykle ciekawe i różnorodne.

Sam aktor stwierdził:

"Nieraz więcej satysfakcji czerpałem z niewielkich epizodów, w których można naszkicować żywe i barwne postacie. Do takich zaliczam na przykład Franciszka w 'Grze' (1968) Jerzego Kawalerowicza, czy piekarza w 'Dziurze w ziemi' (1970) Andrzeja Kondratiuka" ("Film" 1974, nr 14).

Zadebiutował w 1954 roku u Andrzeja Wajdy epizodem w Pokoleniu. Jedną z głównych ról - Wawrzona Rzepę zagrał u Antoniego Bohdziewicza w Szkicach węglem (1956). W 1958 roku wystąpił w trzech filmach: u Witolda Lesiewicza zagrał volksdeutscha Heinricha w Dezerterze, u Wadima Berestowskiego - Marcysia w Rancho Texas, a u Romualda Drobaczyńskiego, Juliana Dziedziny i Janusza Łęskiego - Władka, narzeczonego Zośki w Miasteczku. Film zrealizowano eksperymentalną metodą. Każdy z trzech reżyserów prowadził własny wątek, połączono je następnie we wspólną całość fabularną. Aktor zagrał mocną w rysunku, wyrazistą postać młodego gniewnego z końca lat pięćdziesiątych.

W komedii Stanisława Barei Mąż swojej żony (1960) wystąpił jako bokser, Józek Ciapuła. Rola ta przyniosła aktorowi dużą popularność. W tym samym roku wystąpił jako gangster u Andrzeja Czekalskiego w Ostrożnie Yeti, jako Wiesiek, kierowca autobusu u Pawła Komorowskiego w Szklanej górze i w epizodzie w Zezowatym szczęściu u Andrzeja Munka.

Zagrał kapitana Prokosza u Stanisława Barei w Dotknięciu nocy (1961). W tym samym roku zagrał główną i jedną z najlepszych swoich ról filmowych - Hipolita Kalenia w Ogniomistrzu Kaleniu u Ewy i Czesława Petelskich. Rola ta dała najpełniejszy obraz możliwości aktora. Stworzył bardzo dynamiczną postać żołnierza, który z frontowego wesołka zmienia się w bohatera tragedii.

U Stanisława Jędryki zagrał następną główną rolę w Domu bez okien (1962). Niestety, postać mima Roberta, którą kreował w tym filmie, była zbyt literacka, aby tchnąć w nią życie.

Po zagraniu kilku epizodów, m.in. brutalnego gestapowca w Jak być kochaną u Wojciecha Jerzego Hasa, wystąpił w kostiumowej roli Zbigniewa Trzaski w Zacnych grzechach u Mieczysława Waśkowskiego (1963), w tym samym roku zagrał u Stanisława Barei komediową rolę Roberta Wolańskiego, Polaka z Australii w Żonie dla Australijczyka.

W 1964 roku u Anny Sokołowskiej wystąpił w roli Kolegi Bogdana w Beacie oraz jako Antoni Smółka u Jerzego Hoffmana i Edwarda Skórzewskiego w filmie Prawo i pięść, Albin u Kazimierza Kutza w Upale i gitarzysta u Wojciecha J. Hasa w Rękopisie znalezionym w Saragossie.

Zagrał ponownie u Jerzego Hoffmana i Edwarda Skórzewskiego, tym razem postać Szkudlarka w części II - Dzień urodzin w Trzy kroki po ziemi (1965). Jedna z najbardziej cenionych ról filmowych aktora to Józef Gadulok, "Chudy" w Chudym i innych (1966) u Henryka Kluby. U Janosa Veiczi wcielił się w postać kolejarza Edwarda w dwuczęściowym niemieckim filmie Die gefrorenen Blitze (Zamrożone błyskawice) (1967). W Lalce (1968) Wojciecha J. Hasa zagrał rolę Krzeszowskiego. U Jerzego Ziarnika wystąpił w komediowej roli marzącego o wielkich pożarach komendanta zakładowej straży pożarnej w Nowym (1969). W telewizyjnym filmie Piąta rano (1969) u Haliny Bielińskiej wystąpił w czterech rolach: woźnej, urzędniczki, urzędnika i naczelnika. U Jerzego Gruzy zagrał komediową postać polskiego inteligenta Stefana Waldka w Dzięciole (1970).

Inne role to m.in.: rewolwerowiec u Zdzisława Leśniaka w Karecie (1971), Wiesław Karpiel u Stanisława Barei w Poszukiwany poszukiwana (1972), Malinowski w Nie ma róży bez ognia (1974) i przyjaciel Michała w Brunecie wieczorową porą (1976). W filmie Potop (1974) Jerzego Hoffmana wcielił się w postać Stefana Czarneckiego, a u Ewy i Czesława Petelskich zagrał Maćka Borkowica w Kazimierzu Wielkim (1976). U Konrada Nałęckiego wystąpił w roli Twardego we Wszyscy i nikt (1977). Dwukrotnie zagrał inspicjenta u Janusza Rzeszewskiego w Hallo Szpicbródka czyli ostatni występ króla kasiarzy (1978) i w Miłość ci wszystko wybaczy (1981). Wystąpił w roli gangstera w Alice (prod. Polska, Belgia, Anglia, 1982) Jerzego Gruzy i Jacka Bromskiego. Wcielił się w postać Kozaka Midopaka u Pawła Komorowskiego w Oku proroka (1982), Przeklętym Oku proroka (1984) i Oku proroka, czyli Hanuszu Bystrym i jego przygodach (1985). U Jerzego Gruzy zagrał główną rolę chłopa Biernackiego w Nocy poślubnej w biały dzień (1982), u Juliana Dziedziny wystąpił w roli Mniszka, członka szajki w Tajemnicy starego ogrodu (1983), a u Włodzimierza Gołaszewskiego wcielił się w postać milicjanta "Listwy" w Dłużnikach śmierci (1985). Zagrał Wojciecha Kuklińskiego "Pulopa" w Rififi po sześćdziesiątce (1989) u Pawła Trzaski, a w roli Ignatka pojawił się u Jana Jakuba Kolskiego w Szabli od komendanta (1995).

Aktor występował również w serialach telewizyjnych: w 1965 roku zagrał u Stanisława Barei główną rolę - kapitana Sowę w kryminale Kapitan Sowa na tropie oraz u Józefa Hena - ogrodnika w Markizie de Pompadour w Perłach i dukatach. U Witolda Lesiewicza wystąpił w roli Toma w odcinku Przeraźliwe łoże z cyklu "Świat grozy" (1968). W latach 1968-1970 zagrał Tomasza Czereśniaka w serii Czterej pancerni i pies w odcinkach 9-19 i 21 u Konrada Nałęckiego i w odcinku 20 u Andrzeja Czekalskiego. Wystąpił w głównej roli kierowcy Marianka Szyguły w serialu Droga (1973) u Sylwestra Chęcińskiego. U Zbigniewa Chmielewskiego zagrał brata Adama Stokłosy w Bokserze (2) w serialu Dyrektorzy (1975). U Antoniego Krauzego wystąpił w roli Michała Horawa w odcinkach 2, 3, 4, 6, i 7 w Zaklętym dworze (1976). U Konrada Nałęckiego zagrał rolę Sabały w odcinkach 2-5 w Rodzie Gąsieniców (1979). Wystąpił w roli złodzieja "Bonanzy" w Bez pracy nie ma kołaczy (3) w Przygrywce (1982). Zagrał Majewskiego u Stanisława Barei w odcinkach 1-9 w Alternatywy 4.

W 1960 roku zagrał Learcia w etiudzie szkolnej Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi - Hamleś Jerzego Skolimowskiego. Wystąpił również w dwóch krótkich filmach u Jerzego Ziarnika - Nowym pracowniku (1966) i Co to jest Dudek (1967). Wykonywał piosenki w Grunt żebyśmy zdrowi byli Wacława Florkowskiego (1983).

Maciej Maniewski tak określił charakter jego aktorstwa:

"Najczęściej grywa ludzi prostych, zwyczajnych. Umie jednak z tych pozornie nieefektownych postaci wydobyć zaskakujące rysy, uderzyć w niespodziewane tony, szarość przełamać dodatkiem bardziej intensywnych barw. I nawet jeśli to figury na pierwszy rzut oka spod ciemnej gwiazdy, w ostatecznym rozrachunku wywołują uczucie zdecydowanie pozytywne" ("Film" 2000, nr 05).

W Teatrze Telewizji aktor debiutował epizodem u Tadeusza Aleksandrowicza w Antygonie Jeana Anouilha (1957). Wziął udział w dwóch programach składankowych u Konrada Swinarskiego: Z minionych lat lub... (1959) i Anty-szopka sylwestrowa (1962). U Jana Kulmy zagrał Arkadiusza w Buncie aniołów (1960), u Jerzego Gruzy zagrał nauczyciela fechtunku w Mieszczanin szlachcicem Moliera (1969), u Edwarda Dziewońskiego - Roberta de Charance w Alicja prowadzi śledztwo Roberta Thomasa (1970), u Gustawa Holoubka - Claya Horeya w Przyjdzie taki pod sam dom... Erskine'a Caldwella (1971), u Jana Świderskiego - Paola w Rewolwerze Aleksandra Fredry (1977), u Henryka Kluby - Konfederata w Wojnie w Polsce (Kluby i Lewańskiego, 1981), u Andrzeja Łapickiego - Łatkę w To, co najpiękniejsze Mariana Hemara (1988) i u Jana Bratkowskiego Filipa w Grubych rybach Michała Bałuckiego (1992).

Aktor jest znany ze wspaniałych zdolności imitatorskich i improwizacyjnych. Doskonale czuje się w świecie slapsticku i surrealizmu, gdzie każdy okazuje się kimś innym, niż się początkowo wydaje.

"O możliwościach aktora świadczą wycyzelowane mikroformy kabaretowe. (...) Gołas tworzy postacie jakby od niechcenia, ale wiadomo, ile trudu kosztuje podobna lekkość" - pisała Elżbieta Smoleń-Wasilewska ("Film" 1975, nr 06).

Wraz z grupą przyjaciół ze szkoły teatralnej współtworzył w drugiej połowie lat pięćdziesiątych legendarny kabaret "KOŃ". Był również w latach 1965-1974 gwiazdą kabaretu "Dudek", gdzie wykonywał znane skecze m.in. Ucz się Jasiu i bardzo popularne piosenki: Ballada o Dzikim Zachodzie, Tupot białych mew, W co się bawić, W Polskę idziemy. Ogromną popularność przyniosły aktorowi występy w latach 1959-1966 w telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego oraz w latach 1966-67 w Divertimentach. W programach tych zaśpiewał niezwykle popularne piosenki: Kapturek 62, Upiorny twist, No co ja ci zrobiłem?, Moja dziewuszka nie ma serduszka, Podła.

Wystąpił w rozrywkowym spektaklu telewizyjnym u Aleksandra Bardiniego Czytaj Szekspira (1962), jako Arlekin u Wandy Laskowskiej w balecie - pantomimie Mandragora (1963) i w parodii Hamleta (1967) w reżyserii Witolda Fillera. Wziął udział w słynnym widowisku Olgi Lipińskiej Jadą komedianci (piosenki kabaretu "SEMAFOR" z Pragi, 1967). Występował również w cyklicznych programach rozrywkowych, m.in.: Miks i Z kobietą w tytule w reżyserii Olgi Lipińskiej(1963-66).

W 1995 roku powstał film 100 Filmów z Wiesławem Gołasem Tadeusza Pawłowicza. W 2000 roku odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd podczas 5. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach.

W całej swojej karierze aktor zagrał ponad 120 postaci. W 2005 roku obchodził 75. urodziny; przy tej okazji Gustaw Holoubek stwierdził:

"Kreowany na komika, jest w gruncie rzeczy o wiele głębszym aktorem niż wskazuje to, co dane mu było zagrać".

Sam aktor tak definiuje aktorstwo:

"Wydaje mi się, że w zawodzie aktora jest coś z dziecięcej naiwności. Wierzymy w to, czego nie ma. Więcej - swoimi środkami, sugestią - musimy przekonać widzów, że to czego nie ma - istnieje" ("Film" 1967, nr 12).

Nagrody:

• 1963 - Krzyż Kawalerski OOP;
• 1966 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego";
• 1967 - Srebrna Maska; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki III stopnia; Nagroda Specjalna Dziennikarzy za wykonanie piosenki W co się bawić na 5. Krajowym Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu;
• 1968 - Brązowy Medal za Zasługi dla Obronności Kraju;
• 1975 - Medal Komisji Edukacji Narodowej za walory wychowawcze serialu Droga (1973);
• 1977 - Odznaka 1000-lecia;
• 1978 - Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski;
• 1996 - Wyróżnienie za rolę Filipa w Grubych rybach w warszawskim Teatrze Polskim na 21. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych w Opolu;
• 2002 - Statuetka "Gwiazda Telewizji Polskiej" wręczona z okazji 50-lecia TVP za kreacje aktorskie w filmie i teatrze telewizji;
• 2003 - "Super Wiktor 2002";
• 2006 - Nagroda Honorowa za całokształt twórczości na 13. Ogólnopolskim Festiwalu Sztuki Filmowej "Prowincjonalia" we Wrześni; Nagroda Specjalna TVP za całokształt twórczości przyznana przez prezesa TVP.

Opracowała: Halina Olczak-Moraczewska, grudzień 2006.
Aktualizacja: Monika Mokrzycka-Pokora, wrzesień 2009.