Kadr z filmu "Sól ziemi czarnej". Na zdjęciu: Olgierd Łukaszewicz, fot. Filmoteka Narodowa /www.fototeka.fn.org.pl

I część śląskiego tryptyku Kazimierza Kutza (II część - Perła w koronie, 1972; III część - Paciorki jednego różańca, 1981). Poetycka ballada osnuta wokół dramatycznych wydarzeń II powstania śląskiego z sierpnia 1920 roku.

Trzykrotne wystąpienia zbrojne polskiej ludności Górnego Śląska w latach 1919-1921 miały na celu przyłączenie go do państwa polskiego. Pierwsze powstanie upadło krwawo stłumione przez Niemców; wobec decyzji traktatu wersalskiego o przeprowadzeniu plebiscytu władzę na Górnym Śląsku objęła Międzynarodowa Komisja Sojusznicza; II powstanie wywalczyło powołanie polsko-niemieckiej policji plebiscytowej; plebiscyt przeprowadzony w warunkach terroru niemieckiego nie odzwierciedlał dążeń ludności polskiej. III powstanie śląskie wpłynęło na decyzję Ligi Narodów i Rady Ambasadorów o korzystniejszym dla Polski podziale Górnego Śląska.

Film nie rekonstruuje przebiegu powstania - odtwarza jego klimat i kreśli zbiorowy portret śląskiego ludu.

Lato 1920 roku. Siedmiu braci pod dowództwem najstarszego Erwina wraz z innymi powstańcami opanowuje miasteczko. Najmłodszy Gabryel zdobywa niemiecki mundur i przekrada się do osady opanowanej przez Niemców. Tam zakochuje się w młodziutkiej niemieckiej sanitariuszce...

Powstańcom przychodzi z pomocą polski oficer dysponujący działem. Napór Niemców jest jednak coraz silniejszy. Ginie ojciec braci. Ich oddział wycofuje się w kierunku polskiej granicy. Ginie wielu powstańców. Rannego Gabryela dziewczęta przenoszą przez graniczną rzeczkę. Tu spotyka trzech pozostałych przy życiu braci.

"Bohaterami nie kierują wielkie racje, górnolotne frazesy, ambicje. Są jak trawa powalona wiatrem, która się podnosi i którą znów powali wiatr, która nawet nie rozumie samej siebie, bo motywacja czynu jest zakodowana we krwi, zawarta w ojczystym języku, wtopiona w myślach, strzeżona obyczajami - jest głosem ziemi. Powstanie jest bardziej sprawą biologiczną niż światopoglądową.

Dlatego film jest zbudowany na zasadzie krótkich spojrzeń; nie ma w nim perspektywy wydarzeń, tylko epizody: ostre, wyraziste, zwyczajne. Prezyzja epizodów, ich pozorna przypadkowość i przyziemność nadają obrazom tę szczególną, surową prawdę; może przez to ulega rozbiciu fabularna konstrukcja filmu, może ulega zatarciu czytelność przebiegu wydarzeń, natomiast uzewnętrznia się spontaniczność i autentyzm działania, czujemy ów niewidoczny mechanizm, który z ukrycia koordynuje to, co jednostkowe, indywidualne, niewyrażalne i - w tym znaczeniu - instynktowne. To jest właśnie owa cenniejsza niż wszystko 'sól' ziemi czarnej, której nie można usunąć z krwi, która przechodzi z ojca na syna, która zawsze daje o sobie znać.

Ale na 'werystyczne' rozumienie sprawy nakłada się drugi raster, pozornie sprzeczny, w gruncie rzeczy pogłębiający sens artystyczny: poetycka transkrypcja faktów. Redukuje dosłowność, powiększa wymiar, wprowadza nowe znaczenie. [...]

W postępowaniu ludzi pojawia się znamienny rys - celebracja wszelkich czynności. Ta nieuchwytna powaga w działaniach, choćby najbardziej zwyczajnych, podnosi je do rangi obrządku. Czy to jest wabienie kury, czy rozdawanie 'zacierki', czy preparowanie petard - towarzyszy temu solenność, znamienne namaszczenie, rytualizacja. Zwykła, banalna czynność staje się elementem przedstawienia.

Dzięki temu film uzyskał dystans: prawda życia i prawda misterium ludowego koegzystują w jednej formie." (Aleksander Ledóchowski "Kino" 1970)

• Sól ziemi czarnej, Polska 1969. Scenariusz i reżyseria: Kazimierz Kutz. Zdjęcia: Wiesław Zdort. Muzyka: Wojciech Kilar. Scenografia: Bolesław Kamykowski. Kostiumy: Maria Karmolińska. Dźwięk: Jerzy Wroński. Montaż: Irena Choryńska. Obsada: Olgierd Łukaszewicz (Gabryel), Jerzy Bińczycki (Bernard), Jerzy Cnota (Euzebin), Wiesław Dymny (Franek), Bernard Krawczyk (Dominik), Andrzej Wilk (Alojz), Jerzy Łukaszewicz (Cyryl), Antoni Zwyrtek (ojciec), Helena Bełkowska (matka), Jan Englert (Erwin), Izabella Kozłowska (Ona), Daniel Olbrychski (porucznik), Tadeusz Madeja (Wiktor), Henryk Maruszczyk (Emil), Jerzy Trela, Jan Bógdoł, Wiesław Grabek, Marian Dziędziel, Ryszard Zaorski, Ryszard Wachowski, Paweł Baldy, Krzysztof Fus, Marian Gańcza, Czesław Magnowski, Zbigniew Janicki, Adam Kopciuszewski, Andrzej Wojaczek, Jerzy Siwy, Mieczysław Całka, Julian Kilar (powstańcy), Mieczysław Ziobrowski (dowódca plutonu egzekucyjnego). Produkcja: Zespół Filmowy WEKTOR; WFF Łódź 1969, kolor, 2828 m, 99 min.

Nagrody:

• Nagroda Państwowa I stopnia 1970;
• Złote Grona za scenariusz, scenografię i zdjęcia na Lubuskim Lecie Filmowej, Łagów, 1970;
• Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Grenoble, 1971;
• Specjalne Złote Grono Lubuskiego Lata Filmowego, Łagów, 1975.