Roman Polański w filmie "Lokator", 1976, fot. Mary Evans Picture Library / Forum

Reżyser filmowy i teatralny, scenarzysta, aktor, producent filmowy. Urodził się 18 sierpnia 1933 w Paryżu.

Do Polski przyjechał w wieku lat trzech. W czasie wojny z powodu żydowskiego pochodzenia znalazł się w krakowskim getcie. Po dwóch latach uciekł i ukrywał się. Jego matka zginęła w obozie koncentracyjnym. Od 1948 jako kilkunastoletni chłopiec grywał w przedstawieniach dla dzieci w teatrze radiowym i na scenie. Od roku 1953 zaczął grać w filmie.

Studiował reżyserię filmową w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi. W 1959 zrealizował film dyplomowy, nie napisał jednak pracy i formalnie dyplomu nie uzyskał. W czasie studiów zrealizował kilka etiud i filmów krótkometrażowych, w tym głośny obraz "Dwaj ludzie z szafą". Debiutował pełnometrażowym "Nożem w wodzie". Po nieprzyjaznym przyjęciu filmu przez władze wyjechał na stałe z Polski. Od 1964 tworzy filmy w Europie, od 1968 w USA. Amerykę opuścił w 1969, po zamordowaniu przez sektę Mansona jego drugiej żony Sharon Tate. Powrócił tam w 1974, ale wkrótce - oskarżony o uwiedzenie nieletniej - schronił się w Europie. Tu tworzy kolejne filmy i spektakle teatralne (do pracy w teatrze powrócił w latach 70.). Chętnie grywa w filmach - własnych oraz innych reżyserów, występuje i reżyseruje na scenie, jest producentem filmowym.

Był wielokrotnie nagradzany, także za całokształt twórczości filmowej, m.in.: w 1993 roku dostał honorowego "Złotego Lwa" na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji; w 1999 Europejską Nagrodę Filmową "Felix", w 2003 "Orła" - Polską Nagrodę Filmową za osiągnięcia życia. W 1999 został członkiem Francuskiej Akademii Sztuk Pięknych, w 2000 otrzymał doktorat honoris causa PWSFTviT w Łodzi, został honorowym obywatelem tego miasta, a w Alei Gwiazd na ul. Piotrkowskiej odsłonięto jego gwiazdę. Na festiwalu Plus Camerimage w 2007 roku otrzymał nagrodę dla reżysera za szczególną wrażliwość wizualną. Sukcesem okazał się uhonorowany w 2003 wieloma Oscarami "Pianista".

Kino Polańskiego

Począwszy od pierwszych etiud i filmów krótkometrażowych realizowanych jeszcze w czasie studiów, kino Romana Polańskiego wykazuje cechy, które bądź wydają się stałymi wyróżnikami warsztatowymi, bądź wskazują na tematyczne upodobania reżysera. Pod względem konstrukcyjnym Polański ma - zwracał na to uwagę Jerzy Płażewski - upodobanie do dramaturgii zamkniętej. Konstruując akcję, opiera ją na kilku (czasem tylko dwóch) osobach, umieszczając je w izolacji od otoczenia. Ta metoda (zazwyczaj częściej niż w filmie stosowana w teatrze) umożliwia obserwacje ewolucji charakterów i wzajemnych relacji w warunkach zbliżonych do laboratoryjnych. Pozwala to widzowi zgłębiać naturę ludzką, o której opowieść Polański snuje we wszystkich swoich filmach. Tropiąc zło w klinicznej niemal postaci, czające się w człowieku i wyzwalające się w określonych sytuacjach z całą, budzącą odrazę siłą.

Polańskiego fascynują mroczne sfery ludzkiej psychiki, sadomasochistyczne relacje między bohaterami. Służą mu do ukazania egzystencjalnej prawdy o człowieku i jego marnej kondycji. Grażyna Stachówna, autorka dwóch monografii poświęconych jego życiu i twórczości, zwraca uwagę na fascynację reżysera układem dominujący-podległy, który w ekstremalnych przypadkach przybiera formę związku kata i ofiary. Tak jest choćby w "Ssakach", "Chudym i grubym", czy późniejszych "Śmierć i dziewczyna", "Gorzkich godach". Podobnie, jak zwrócił na to uwagę w "Polityce" Janusz Wróblewski, niezależnie czy mamy u Polańskiego do czynienia z krótkometrażówkami, filmem ponurym jak "Lokator", czy komediowym jak "Piraci" - zawsze "udręczenie postaci słabych przez silnych prowadzi do usankcjonowania przemocy, zamienia się niemal w pierwotny rytuał".

Zło jest podstawowym tematem Polańskiego. Zło z głębi ludzkiej psychiki, rodzące się z niepohamowanej potrzeby ciemiężenia innych, zło mające źródło w chorobie psychicznej ("Wstręt"), czy zło niedefiniowalne, metafizyczne, wpisane w naturę świata i budzące irracjonalny lęk, nazywane niekiedy mocą diabelską i sączące się niepostrzeżenie w zwykłe życie. Ten ostatni, mistrzowsko pokazany przez reżysera rodzaj zła stał się tematem filmu "Dziecko Rosemary". Potem zagościł w znakomitym "Balu wampirów" w kostiumie komediowym i w mniej udanych, późniejszych "Dziewiątych wrotach".

Sam reżyser stał się poniekąd ofiarą sugestywnego języka swoich filmów. Po makabrycznym morderstwie, którego ofiarą stała się żona i przyjaciele Polańskiego, część krytyki i widzów zdawała się żywić przekonanie, że to sam reżyser przywołał złe moce. Śmierć bliskich to swoista zapłata za konszachty z diabłem. Filmy reżysera powstałe po tej tragedii były bez wątpienia gorsze od poprzednich, ale też atmosfera wokół jego postaci nie sprzyjała trzeźwym sądom. Właściwy problem polegał na tym, że Polański zaczął sięgać po gatunki schematyczne, skonwencjonalizowane, próbując w schemat gatunku popularnego wpisać głębszą prawdę o ludzkiej egzystencji, uszlachetniając gatunek i odnawiając reguły nim rządzące.

"Jeśli lubi się kino, często lubi się stereotypy"- mówił reżyser w jednym z wywiadów, tłumacząc się ze swoich wyborów formalnych.

Nie we wszystkich filmach jednak dopatrzono się artyzmu. Niektóre - jak "Piraci" czy "Dziewiąte wrota" - zostały uznane za klęskę reżysera, który nie zdołał stereotypu twórczo wykorzystać, lecz został nim przytłoczony. Przykładem pozytywnym może być "Tess", film zrealizowany w schemacie melodramatu, pogłębiony jednak o obcą temu gatunkowi refleksję nad problemem winy i kary. Jednak nawet filmy artystycznie słabsze swoją filozofią wpisują się w całość, jaką jest autorskie kino Polańskiego.

"Pianista" (2002) zdaje się być zwieńczeniem pełnej wahań drogi twórczej. Zrealizowany przez reżysera w wieku prawie 70 lat film, zdaje się być przełomowy w jego życiorysie, nie tylko jako twórcy, ale i człowieka. Po raz pierwszy Polański sięga po temat koszmaru wojennego przeżytego w dzieciństwie. Po raz pierwszy na ekranie przedstawia prawdziwe wydarzenia, w których człowiek objawił swoje okrucieństwo wobec bliźniego w ekstremalnej postaci. Wcześniej odrzucał propozycje podjęcia tematu Zagłady, odmówił reżyserowania "Listy Schindlera" i adaptacji "Malowanego ptaka" Jerzego Kosińskiego. Film zrealizowany w Polsce i prezentowany w barwach Polski jest też poniekąd powrotem reżysera do kraju jako twórcy filmowego. Po "Nożu w wodzie" realizował tu jedynie raz sztukę teatralną - "Amadeusza" (1981).

Filmografia

Reżyser - etiudy i filmy krótkometrażowe

• 1955 - "Rower" (kopia zaginiona). Scenka oparta na prawdziwym wydarzeniu z dzieciństwa. Reżyser jako dziecko został ogłuszony przez przestępcę, który skradł mu rower.
   
• 1957 - "Morderstwo". Scena zabójstwa. Do pokoju wchodzi morderca i zabija nożem śpiącego człowieka.
   
• 1957 - "Rozbijemy zabawę". Grupa chuliganów rozbija zabawę. Reżyser sfilmował autentyczną bijatykę, którą sam zaaranżował, wynająwszy łódzkich chuliganów, by pobili jego kolegów. Za tę prowokację otrzymał naganę od władz uczelni.
   
• 1957 - "Uśmiech zębiczny". Podglądacz obserwuje przez okno łazienki kobietę, której twarz zasłonięta jest włosami, spłoszony na chwilę odchodzi, kiedy wraca zamiast kobiety widzi szczerzącego zęby mężczyznę.
   
• 1958 - "Dwaj ludzie z szafą". Dwaj tragarze niosą szafę z lustrem. To pretekst do pokazania rozmaitych scenek okrutnych i szokujących, czasem zabawnych. Pomysł szafy z lustrem inspirowany bez wątpienia filmem Franciszki i Stefana Themersonów "Przygody człowieka poczciwego" z 1937 roku. (Nagrody: 1958 - Bruksela, Międzynarodowy Konkurs Filmów Eksperymentalnych - III nagroda; San Francisco, MFF - Nagroda Specjalna za twórczość eksperymentalną; Warszawa, Festwal Etiud PWSFTviT - nagroda "Filmu" za reżyserię; 1959 - Oberhausen, MFFK - Dyplom honorowy; 1960 - Montevideo, MFF Dokumentalnych i Eksperymentalnych - I Nagroda).
   
• 1958 - "Gdy spadają anioły" (etiuda fabularna na podstawie opowiadania Leszka Szymańskiego "Klozet babcia", dyplomowy film Polańskiego). Stara kobieta, babcia klozetowa (w tej roli Roman Polański) wspomina swoje życie, podczas gdy przybytek, w którym pracuje, odwiedzają klienci. Daleka od romantyzmu teraźniejszość, zderzona z retrospekcjami o pełnej romantycznych porywów przeszłości, pełnej malw, ułanów, "malowanych chłopców" podjeżdżających pod okienko. Ilustrowany archetypicznymi obrazami, stylizowanymi na obrazy m.in. Kossaka, Grottgera, Malczewskiego, odpustowe obrazki. Ironiczny film, kpiący z podniosłego tonu "szkoły polskiej".
   
• 1959 - "Lampa". Po zamknięciu sklepu z zabawkami wybucha pożar i trawi, podobne do ludzkich, korpusy lalek.
   
• 1961 - "Le gros et le maigre" ("Gruby i chudy", także obsada aktorska - Chudy). Film wyprodukowany we Francji. Gruby, siedząc w fotelu, wykorzystuje swoją sytuację, by gnębić Chudego. Gruby jest panem, Chudy (grany przez Polańskiego) jego nadskakującym mu sługą. Film o umowności pojęcia wolności.
   
• 1962 - "Ssaki" (scenariusz wspólnie z Andrzejem Kondratiukem). Przez śnieżną pustynię idzie dwóch wędrowców. Początkowo wspierają się i wykorzystując sanki, sprawiedliwie dzielą odpoczynkiem. Stopniowo prawdziwa ludzka natura bierze górę na zasadami i każdy gotów podstępem lub siłą wykorzystać drugiego dla własnej korzyści. Film ciekawy formalnie i wysmakowany plastycznie, z twórczym wykorzystaniem białego rekwizytu (bandaża) na białym tle śniegu. (Nagrody: 1962 - Tours, Grand Prix; 1963 - Oberhausen, Nagroda Główna; 1963 - Kraków, Festiwal Filmów Krótkometrażowych, I Nagroda)

Reżyser - filmy fabularne

• 1961 - "Nóż w wodzie" (także scenariusz, wspólnie z Jerzym Skolimowskim i Jakubem Goldbergiem i dubbing - głos autostopowicza) dramat psychologiczny. Małżeństwo zaprasza na swój jacht przypadkowego autostopowicza. Troje ludzi w zamkniętej dramaturgicznie sytuacji. Atrakcyjna kobieta i dwaj mężczyźni, których różni wiek i status społeczny. Obecność kobiety czyni z nich rywali, każdy z nich pragnie zyskać przewagę. Starszy mężczyzna chce imponować pozycją materialną, młodszy udaje niezależność i pogardę dla dóbr materialnych. Młodszy (choć pozornie wygrywa pojedynek) okazuje się pozerem, starszy tchórzem, gotowym uciec przed odpowiedzialnością. Film mistrzowsko pokazał pojedynek charakterów. Odczytywany w kontekście walki pokoleń, na zachodzie wzbudził entuzjazm swoim uniwersalizmem, a w Polsce atak władz. Władysław Gomułka dojrzał w nim mącenie w głowach gadaniną o walce pokoleń i pochwałę konsumpcyjnego stylu życia. (Nagrody m.in.: 1962 - MFF Wenecja - nagroda FIPRESCI; 1962 - "Złota kaczka" - nagroda tygodnika "Film"; 1963 - nominacja do Oscara w kategorii: film obcojęzyczny; 1964 - Oberhausen, MFF Krótkometrażowych - nagroda młodych krytyków zachodnioniemieckich).
   
• 1964 - "La riviere de diamants ou Amsterdam" ("Diamentowy naszyjnik, czyli Amsterdam") nowela w filmie: "Les plus belles escroqueries du monde" ("Najpiękniejsze oszustwa świata", scenariusz Gerard Brach). Młoda kobieta dokonuje błyskotliwego oszustwa, by wejść w posiadanie klejnotu. Posługuje się przypadkowo poznanym mężczyzną - podając się w sklepie jubilerskim za jego żonę, wprowadza w błąd naiwnego jubilera, zamawia dostawę klejnotu do domu przypadkowego znajomego, po czym ucieka z naszyjnikiem. Zapewne jednak kradzież jest tylko sztuką dla sztuki, bo wkrótce wymienia go na... papugę. Nowela Polańskiego uznana została za najciekawszą na tle innych, ale krytyka dopatrzyła się podobieństwa intrygi do filmu Franka Borzage "Pokusa" z 1936. Polański musiał odpierać zarzuty o plagiat.
   
• 1965 - "Repulsion" ("Wstręt", także scenariusz, wspólnie z Gerardem Brachem). Świat oglądany z punktu widzenia głównej bohaterki (Catherine Deneuve), w umyśle której narasta choroba psychiczna. Pozostając sama w mieszkaniu po wyjeździe siostry, ulega obsesjom, wcześniej z trudem tłumionym. Przerażenie, wywołane powstałą w jej imaginacji chorobliwą wizją świata, popycha ją do zbrodni. Wstręt przyrównywano do Psychozy Alfreda Hitchcocka. Umiejętnie dozowane napięcie i budząca uczucie klaustrofobii sceneria decydowały o powodzeniu filmu. Pozytywne recenzje pojawiły się także w Polsce, choć jednocześnie krytykowano Polańskiego za "cyniczny komercjalizm". (Nagrody: 1965 - na festiwalu w Berlinie Nagroda Specjalna Jury i nagroda FIPRESCI)
   
• 1966 - "Cul-de-sac" ("Matnia", także scenariusz, wspólnie z Gerardem Brachem). Z pozoru film kryminalny. Życie mieszkającego w zamku na odludziu małżeństwa (George i Teresa) zakłóca przybycie dwóch gangsterów, których przygnały tu własne kłopoty. Czekają na pomoc swego mitycznego szefa. Wkrótce jeden z nich, ciężko ranny, umiera. W tytułowej matni są zarówno mieszkańcy zamku, jak i przestępcy. W filmie operującym czarnym humorem Polański bawi widza swoim ulubionym tematem, analizą stosunku dominujący-podległy. Rozgrywka pomiędzy postaciami, kto nad kim zapanuje, sprowadzona zostaje do absurdu. Krytyka dostrzegała powinowactwa z Ionesco i Beckettem. (Nagrody: 1966 - nagrodzony Złotym Niedźwiedziem na festiwalu w Berlinie)
   
• 1967 - "Dance of the Vampires" (alternatywny tytuł wersji skróconej: "The Fearless Vampire Killers" / "Bal wampirów" / "Nieustraszeni pogromcy wampirów", także scenariusz wspólnie z Gerardem Brachem, obsada aktorska: Alfred, asystent profesora). Błyskotliwa parodia klasycznego horroru o wampirach. Profesor i jego asystent Alfred postanawiają zniszczyć prastary ród wampirów w Transylwanii. Przygody bohaterów obfitują na równi w sytuacje śmieszne, co budzące grozę. Choć bohaterom nie udało się pokonać sprytnych wampirów, widz nie powinien wychodzić z kina przerażony. Podobał się reżyser w roli Alfreda, w roli jego ukochanej - Sharon Tate, podówczas narzeczona, później żona Polańskiego.
   
• 1968 - "Rosemary's Baby" ("Dziecko Rosemary", także scenariusz na podstawie powieści Iry'ego Levina). Młode małżeństwo spodziewa się dziecka. Młoda kobieta nie wie, że jej mąż, należący do sekty czcicieli diabła, zawarł z nim pakt i dziecko będzie potomkiem szatana. Widz o sprawie dowiaduje się stopniowo, poznaje ją z punktu widzenia kobiety (w tej roli delikatna Mia Farrow jako ofiara perfidnego podstępu), wraz z nią przeniknięty podskórnym, z pozoru nie mającym uzasadnienia, niepokojem. "Polańskiemu nie zależy na sensacyjności fabuł, ale na pochłaniającym, obezwładniającym klimacie" - napisał Adam Garbicz w leksykonie "Kino, wehikuł magiczny". Film uznano za nowatorski, Polański osiągnął klimat grozy innymi niż dotąd używane środkami. (Nagrody: 1970 - nagroda Francuskiego Stowarzyszenia Krytyków Filmowych za najlepszy film zagraniczny)
   
• 1971 - "Macbeth" ("Tragedia Makbeta", także scenariusz - wspólnie z Kennethem Tynanem). Po Wellesie i Kurosawie kolejna ekranizacja dramatu Szekspira. Polański dokonał skrótów tekstu, zrezygnował z poetyckiej formy. Nieco zmienił akcenty decydujące o winie bohaterów i portrety psychologiczne Makbeta i jego żony. Pierwszy film nakręcony przez Polańskiego po tragedii, jaka rozegrała się w jego domu, wydał się krytykom zbyt krwawy. Zapewne o niepowodzeniu filmu bardziej zdecydował kontekst biograficzny, niż takie czy inne mankamenty warsztatowe dzieła.
   
• 1972 - "Che?" ("Co?", także scenariusz wraz z Gerardem Brachem, obsada aktorska - Mosquito). Frywolny film nakręcony w Europie (Włochy) to historyjka o erotycznych przygodach młodej autostopowiczki, która trafia do willi pełnej ekscentrycznych postaci. Nie pomogła rola Marcello Mastroianniego. Sam Polański w roli zadziornego Mosquito nie wzbudził entuzjazmu. Film uznawany za największą klęskę Polańskiego. W Polsce niewyświetlany.
   
• 1974 - "Chinatown" (scenariusz Robert Towne; także obsada aktorska - mężczyzna z nożem, raniący detektywa w nos). Powrót do USA po niepowodzeniach w Europie okazał się dla reżysera szczęśliwy. W Chinatown Polański sięga po tradycyjny gatunek, film detektywistyczny, nadając mu cechy pastiszu. Melancholijny detektyw, piękna kobieta i człowiek pozbawiony skrupułów. Nitka po nitce odsłania się skandal korupcyjny, związany z budową zapory wodnej i skrywane, mroczne tajemnice rodzinne. Znakomite role Jacka Nicholsona i Faye Dunaway. (Ważniejsze nagrody: 1974 - Oscar za najlepszy scenariusz, 1975 - Złoty Glob za najlepszą reżyserię, 1974 - BAFTA Nagroda Brytyjskiej Akademii Sztuki Filmowej dla Jacka Nicholsona w kategorii: najlepszy aktor)
   
• 1976 - "Le locataire" ("Lokator", także scenariusz - na podstawie powieści Rolanda Topora. Chimeryczny lokator - wspólnie z Gerardem Brachem, obsada aktorska - Trelkovsky). Kolejne po Wstręcie studium choroby psychicznej, ale także stały temat Polańskiego, jakim jest zadziwiająca przyjemność, jaką ludzie mogą czerpać z życia, gnębiąc swoich bliźnich. Samotny emigrant Trelkovsky, grany przez reżysera, nie zdaje sobie sprawy, na jakie niebezpieczeństwo się naraża, wynajmując mieszkanie w starej paryskiej kamienicy. Wkrótce, podobnie jak poprzednia lokatorka, popełni samobójstwo. Wpędzony przez innych mieszkańców (zapewne, przepełnieni ksenofobią, nie lubią obcych, emigrantów) w chorobę podda się dręczeniu z masochistyczną uległością.
   
• 1979 - "Tess" (także scenariusz - wspólnie z Gerardem Brachem i Johnem Brownjohnem na podstawie powieści Thomasa Hardy'ego Tessa d'Urberville). Wyciskająca łzy historia zawiedzionej miłości, bólu i krzywdy, sprawiedliwej zemsty i równie sprawiedliwej kary, którą należy ponieść. Pytany, dlaczego sięgnął po XIX-wieczną powieść, Polański odpowiedział, że chciał opowiedzieć o "najgłębszych, najważniejszych uczuciach ludzkich, których wstydziliśmy się przez długie lata w obawie, że zostaniemy obwołani prostaczkami". Film klasyfikowany najczęściej jako melodramat. Mariola Jankun-Dopartowa, monografka twórczości Polańskiego, nie bez racji jednak wskazuje na głębszą, zbliżającą się do dramatu antycznego, wartość adaptacji filmowej, widoczną szczególnie w ostatniej sekwencji filmu: nieuniknionej śmierci bohaterki (w tej roli Nastassja Kinski). (Ważniejsze nagrody: 1980 - Nagroda Stowarzyszenia Krytyków Filmowych Los Angeles w kategorii: najlepszy reżyser, 1980 - Oscary za najlepsze zdjęcia, najlepszą scenografię, najlepsze kostiumy, 1981 - nagroda BAFTA Nagroda Brytyjskiej Akademii Sztuki Filmowej za najlepsze zdjęcia)
   
• 1986 - "Pirates" ("Piraci", także scenariusz - wraz z Gerardem Brachem i Johnem Brownjohnem). Film przygodowy. W swoim gatunku zbyt pozbawiony dynamiki, narracyjnie rozwlekły i pozbawiony bohaterów jednoznacznie zyskujących sympatię. Zarzucano filmowi obecność scen zbyt krwawych jak na ten, przeznaczony dla młodzieży, gatunek.
   
• 1988 - "Frantic" (także scenariusz wspólnie z Gerardem Brachem). Chirurg (Harrison Ford) przybywający z żoną na kongres medyczny do Paryża musi się w tym obcym mieście zmierzyć z porywaczami tejże, gangsterami i szpiegami. Dreszczowiec o niewielkich raczej ambicjach i banalnej fabule. Świetna gra Harrisona Forda i zdjęcia polskiego operatora Witolda Sobocińskiego.
   
• 1992 - "Lunes de fiel" ("Gorzkie gody", także scenariusz - wspólnie z Gerardem Brachem i Johnem Brownjohnem według powieści Pascala Brucknera, także producent). Dwa małżeństwa skazane na swoje towarzystwo podczas podróży statkiem. Jak w wielu innych filmach reżyser penetruje mroczne sfery ludzkiej psychiki, analizuje upodobanie do okrucieństwa, poniżania innych, perwersji. Źródłem tych przyjemności w tej historii jest seks. Film jest opowieścią o próbie demoralizacji, której dwoje zepsutych ludzi (mających już za sobą wiele okrucieństwa wobec siebie nawzajem) próbuje dokonać na dwojgu innych, którzy, trochę sobą znudzeni, stanowią dobry i łatwy do manipulacji materiał doświadczalny.
   
• 1994 - "Death and the Maiden" ("Śmierć i dziewczyna") (także scenariusz wspólnie z Arielem Dorfmanem i Rafaelem Yglesiasem - adaptacja sztuki Ariela Dorfmana, chilijskiego dramaturga). Dramat psychologiczny. Akcja toczy się w Ameryce Południowej, w której dokonał się demokratyczny przewrót i oprawcy, działający w imieniu obalonego reżimu, są obecnie ścigani. Opowieść o spotkaniu po kilkunastu latach kata i ofiary, kobiety i jej prześladowcy, została zainscenizowana - jak napisała Grażyna Stachówna - w manierze thrillera, w którym jest, zwykłe dla tego gatunku, napięcie, tajemnica i nieoczekiwane rozwiązanie. Polański w schemat gatunku popularnego wpisał uniwersalną prawdę o ludzkiej mrocznej naturze.
   
• 1999 - "The Ninth Gate" ("Dziewiąte wrota", także scenariusz wspólnie z Enrique Urbizu i Johnem Brownjohnem - na podstawie powieści Artura Pereza-Reverty'ego Klub Dumas, producent). Antykwariusz, tropiciel rzadkich ksiąg wciela się niemal w rolę detektywa, poszukując księgi napisanej przez Lucyfera, dzięki której można otworzyć wrota do Królestwa Cieni. Horror Polańskiego tym razem uznano za pozbawiony napięcia, operujący stereotypami i kliszami.
   
• 2002 - "The Pianist" ("Pianista") (także scenariusz wspólnie z Ronaldem Harwoodem - adaptacja wspomnień Władysława Szpilmana). Autentyczna historia pianisty Władysława Szpilmana, który po likwidacji warszawskiego getta, a potem upadku powstania warszawskiego ukrywał się po tzw. aryjskiej stronie, jak Robinson, samotny w ruinach miasta. Udaje mu się przeżyć dzięki pomocy niemieckiego oficera, który jak on kocha muzykę. Zginęli jednak jego bliscy, jest "tragicznym szczęściarzem", jak to określa Tadeusz Sobolewski. Wspomnienia Szpilmana w 1951 próbował przenieść na ekran Jerzy Zarzycki, scenariusz napisali Jerzy Andrzejewski i Czesław Miłosz. Był luźno inspirowany oryginałem i nosił tytuł Robinson warszawski. Dla ówczesnych władz okazał się nie do zaakceptowania. Zmiany, jakie ze względów politycznych wprowadzono, sprawiły, że ostateczna wersja pt. Miasto nieujarzmione ze wspomnieniami Szpilmana wspólnego nie miała już nic, a Czesław Miłosz wycofał nazwisko z napisów do filmu. Ważniejsze nagrody dla Pianisty: 2002 - Cannes MFF - Złota Palma; Felix (Europejska Nagroda Filmowa) - nominacja w kategorii najlepszy film oraz nominacja w kategorii najlepszy europejski reżyser; Nagroda Bostońskich Krytyków Filmowych w kategorii najlepszy film, najlepszy reżyser; Nagroda Krytyków Filmowych San Francisco w kategorii najlepszy film; Nagroda Amerykańskiego Stowarzyszenia Krytyków Filmowych (NSFC) w kategorii najlepszy film oraz najlepszy reżyser; 2003 - Cezar (Nagroda Francuskiej Akademii Sztuki Filmowej) w kategorii najlepszy film francuski, najlepszy reżyser; BAFTA (Nagroda Brytyjskiej Akademii Sztuki Filmowej) w kategorii najlepszy film i najlepszy reżyser; Goya (Nagroda Hiszpańskiej Akademii Filmowej) w kategorii najlepszy film europejski; Orzeł, Polska Nagroda Filmowa w kategorii najlepszy film i najlepsza reżyseria; Oscar (Nagroda Amerykańskiej Akademii Sztuki Filmowej) w kategorii najlepszy reżyser oraz nominacja w kategorii najlepszy film; David di Donatello (nagroda Włoskiej Akademii Filmowej) w kategorii najlepszy film zagraniczny; 2004 - Czeski Lew (nagroda Czeskiej Akademii sztuki Filmowej i Telewizyjnej) w kategorii: najlepszy film zagraniczny.
   
• 2005 - Oliver Twist (scenariusz Ronald Harwood na podstawie powieści Charlesa Dickensa). Niełatwe życie osieroconego chłopca w przytułku, a po ucieczce z niego, na ulicach Londynu.
   
• 2010 - "The Ghost Writer" ("Autor widmo") (także scenariusz - wspólnie z Robertem Harrisem). Ekranizacja powieści Roberta Harrisa pod tym samym tytułem. Nagrody: 2010 - Srebrny Niedźwiedź dla najlepszego reżysera na 60. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie.
   
• 2011 - "Carnege" ("Rzeź"), reżyseria, także scenariusz wspólnie z Jasminą Rezą, autorką dramatu "Bóg mordu", na podstawie którego powstał film. Dwie nowojorskie pary, elita amerykańskiej socjety, spotykają się, kiedy ich dzieci wszczynają bójkę. Niewinne spotkanie rodziców zorganizowane celem wyjaśnienia sprawy przeradza się w ostrą batalię, w której stawką jest dobre imię i status każdego z uczestników. Na jaw wychodzą głęboko skrywane tajemnice, a gdy więzy małżeńskie ulegają zaskakującemu rozluźnieniu, okazuje się, że w nowoczesnym związku wszystkie chwyty są dozwolone. Nagrody: 2012 - Cezar - Nagroda Francuskiej Akademii Sztuki Filmowej za najlepszy scenariusz adaptowany.

Ponadto Roman Polański jest współscenarzystą filmu "Czy lubicie kobiety?" (1964), reż. Jean Leon oraz scenarzystą i producentem filmu "Dzień na plaży" (1970), reż. Simon Hesara.

Aktor

• Jako aktor Polański wystąpił w filmach innych reżyserów, m.in.: Konrada Nałęckiego "Jacek", nowela z filmu "Trzy opowieści" - jako chłopiec (debiut filmowy); Andrzeja Wajdy "Pokolenie" - jako Mundek, "Niewinni czarodzieje" - jako kontrabasista, Samson - jako szmalcownik oraz "Zemsta" - jako Papkin; Silika Sternfelda "Zaczarowany rower" - jako Adaś; Andrzeja Munka "Zezowate szczęście" - jako korepetytor; Giuseppe Tornatore "Czysta formalność" - jako komisarz; Bretta Ratnera "Rush Hour 3" - jako detektyw Revi; Antonia Luigiego Grimaldiego "Caos Calmo" - jako Steiner; Piotra Szczepańskiego "Aleja gówniarzy".

Reżyser teatralny

• 1974 - "Lulu", opera Albana Berga; 1976 - "Rigoletto" Giuseppe Verdiego; trzykrotnie reżyserował "Amadeusza" Petera Shaffera: w 1981 w Warszawie i w Paryżu (w obu grał główną rolę), w 1999 w Mediolanie. W 1997 w Wiedniu wystawił musicalową wersję "Balu wampirów".

Bohater filmu

• Jako bohater wystąpił Polański w filmie wspomnieniowym Roman Polański - "Podróż sentymentalna" (1982), reż. Wiktor Grodecki. Jego osoba stanowi temat filmu dokumentalnego (nie wystąpił w filmie) Mariny Zenovich "Roman Polański: Wanted and Desired" (2008). Jest bohaterem biograficznego filmu fabularnego "Polański Unauthorized" (2009) który wyreżyserował, napisał scenariusz i wystąpił w roli Polańskiego Damian Chapa. W 2012 Francuz Laurent Bouzereau nakręcił dokument "Roman Polanski: A Film Memoir" (2012), w którym polski reżyser opowiada o wojnie, swoich rodzicach, wydarzeniach ze swojego życia.

Autor: Ewa Nawój, czerwiec 2003; aktualizacja filmografii: maj 2012.