Kadr z filmu "Perła w koronie". Na zdjęciu: Olgierd Łukaszewicz i Łucja Kowolik, fot. Filmoteka Narodowa /www.fototeka.fn.org.pl

Polski Śląsk, lata 30. XX wieku. Jedna z kopalń węgla kamiennego ma zostać zlikwidowana. Górnicy, bojąc się utraty pracy, ogłaszają strajk okupacyjny. Młody górnik Jaś, szczęśliwy mąż i ojciec dwóch małych synków, ma ochotę wrócić do domu, ale przełamuje strach i zostaje z kolegami. Zarząd kopalni próbuje oszukać strajkujących, obiecując pertraktacje z przywódcami robotników, jeśli ci opuszczą kopalnię. Rodziny demonstrują swoją solidarność ze strajkującymi. Przewodzi im Erwin, dawny powstaniec śląski. Pod kopalnią grają śląskie orkiestry, odbywają się manifestacje. Siersza, przywódca strajku, wysyła Grudnioka, członka komitetu strajkowego do Warszawy, aby przekazał rządowi polskiemu postulaty górników. Grudniok wraca ze złą wieścią. W Warszawie odpowiedziano mu, że kopalnia jest własnością Niemca, i rząd polski nie ma żadnego wpływu na jego decyzję.

Zdesperowani górnicy decydują się na strajk głodowy. Dyrekcja kopalni nie zgadza się na żadne ustępstwa, a policja brutalnie rozpędza demonstrację przed kopalnią. Górnicy coraz bardziej wycieńczeni przekazują na powierzchnię wiadomość: zalejcie kopalnię razem z nami! Dyrekcja podpisuje ugodę. Na górników czekają pod kopalnią stęsknione rodziny. Jaś, skrajnie wyczerpany ale szczęśliwy, wraca wreszcie do rodziny.

Jeden świat to dom Jasia i Wichty, jasny, lśniący czystością - drugi świat to moloch kopalni. Łącznikiem pomiędzy jednym a drugim jest ścieżka na obrzeżu spękanej od słońca hałdy, wydeptana przez codzienną wędrówkę górników do pracy. Na nitce ścieżki widzimy Jasia wracającego z pracy w towarzystwie synków, Wichtę z siatkami zakupów. Dom jest tłem opowieści o szczęściu górniczej rodziny. W jego pobliżu rozciąga się zalana słońcem łąka, na której wygrzewają się kobiety i dzieci. Kontrapunktem scen rozgrywających się w letnim słońcu i jasnym domu jest mrok głębi kopalni i narastające napięcie dramatu - strajk górników w jej obronie. (...)

Poza parą głównych bohaterów, Jasiem i Wichtą, bohaterem filmu jest śląska mała ojczyzna. Śląski świat, szczególne wartości tu, na polsko-niemieckim pograniczu ukształtowane, etyka pracy, solidarność, uroda i barwa śląskiej kultury plebejskiej. (...) Dom żyje rytmem pracy ojca-żywiciela, podkreśla to rytualizacja zachowań, tych zwłaszcza, które są związane z wychodzeniem do pracy i powrotem, a więc cyklicznym przekraczaniem granicy światów. Przejmowanie ojca-górnika przez krąg rodziny jest stopniowane: oczekiwanie synów na ojca pod bramą kopalni, wspólny powrót do domu, zdejmowanie ojcu butów, mycie nóg przez żonę, zakładanie obrączki na palec jako znak ostatecznego włączenia go w życie rodziny, asystowanie mu przy obiedzie, wieczorne muzykowanie ojca z synami, sypialnia.

'Moje śląskie filmy mogą być traktowane jak naukowe filmy etnograficzne' - powiedział reżyser. I miał rację. Sam bowiem doświadczył Śląska fizycznie, wręcz sensualnie, poznał jego pejzaże, kolory, zapachy, chropawą fakturę budynków i hałd, szorstkie, powściągliwe charaktery ludzi, rytuał ich zachowań i gestów. (Maria Lipok-Bierwiaczonek, "Kwartalnik Filmowy" 1997)

• Perła w koronie, Polska 1971. Scenariusz i reżyseria: Kazimierz Kutz. Zdjęcia: Stanisław Loth. Muzyka: Wojciech Kilar. Scenografia: Bolesław Kamykowski. Kostiumy: Barbara Ptak. Dźwięk: Stanisław Piotrowski. Montaż: Irena Choryńska. Obsada: Franciszek Pieczka (Hubert Siersza), Olgierd Łukaszewicz (Jaś), Łucja Kowolik (Wichta), Jan Englert (Erwin), Jan Bogusz (Helmut), Jerzy Cnota (August Mol), Bernard Krawczyk (Franciszek Buła), Tadeusz Madeja (Ochmian), Henryk Maruszczyk (Alojz Grudniok), Marian Opania (Albert Jasnowłosy), Jerzy Siwy (Milenda), Zygmunt Biernat (Leś), Marian Dziędziel (Hubert), Leszek Kowalski (Szpila). Produkcja: Zespół Filmowy WEKTOR, WFF Łódź. Kolor, 3307 m, 111 min.

Nagrody:

• Złoty Globus na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mediolanie, 1971;
• Złote Grono na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie, 1972;
• I Nagroda oraz Nagroda za Reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie, 1972.