Maria Zmarz-Koczanowicz

Artysta plastyk, reżyser filmowa. Urodziła się w 1954.

Ukończyła malarstwo w Akademii Sztuk Pięknych we Wrocławiu w 1978 roku oraz reżyserię na Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach w 1982. Przez rok studiowała scenografię w Warszawie. W 1999 przez dwa semestry prowadziła zajęcia na uniwersytecie w Buffalo (Media Study). Obecnie jest prodziekanem wydziału reżyserii łódzkiej szkoły filmowej. Realizuje głównie filmy dokumentalne. Jest także autorką teatrów telewizji i filmu fabularnego.

Zapytana, skąd bierze pomysły do swych filmów Maria Zmarz-Koczanowicz powiedziała:

"Podrzucają znajomi, przyjaciele, a czasami jest tak, że życie podtyka mi sytuacje tak absurdalne. Czuję się wtedy tak jakby ze mną było coś niedobrze. I kiedy tak się czuję(...) to odbieram to jako znak, że ta rzecz jest dobrym materiałem na film."

To wyznanie znaczące. Wiele jej filmów, począwszy od debiutanckiego "Każdy wie kto za kim stoi" przez "Jestem mężczyzną", "Major albo rewolucja krasnoludków" po "Życie ci wszystko wybaczy" bierze pomysły właśnie stamtąd, z absurdów codziennej rzeczywistości.

Takie spojrzenie, wyróżniające filmy dokumentalne Zmarz-Koczanowicz, to na pewno wynik życia w państwie zwanym "najweselszym barakiem w obozie socjalistycznym", czyli w PRL, ale też wiąże się ono z Wrocławiem, w którym wiele lat mieszkała, miejscem, gdzie narodziła się Pomarańczowa Alternatywa, której akcje, jak powiedział T. Sobolewski, "polegały na prowokowaniu rzeczywistości, przyprawianiu jej 'gęby'." A więc zabawa, ironia, groteska, absurd, wyłamanie się "z martyrologicznego kiczu", co odbiegało tonacją od większości realizowanych wówczas filmów.

Innym wyróżnikiem filmów dokumentalnych Marii Zmarz-Koczanowicz jest socjologizujący sposób patrzenia na rzeczywistość. Stąd wiele w jej dorobku obrazów bez jednostkowego bohatera. Warto tu wymienić choćby poświęcony młodzieży "Nie wierzę politykom", czy głośny film "Dzieci rewolucji", w którym autorka wyszła poza problemy polskie, przedstawiając historie równoległe: polską, enerdowską, węgierską i czechosłowacką. Kolejnym, który można określić podobnie, jest jej ostatni film "Pokolenie 89". Ale zaliczyć tu można także poświęcony dzieciom Cyganów rumuńskich film "Zamień mnie w długiego węża", mówiący o fenomenie muzyki disco-polo film "Bara bara" czy o kulturze techno "Miłość do płyty winylowej".

Maria Zmarz-Koczanowicz nie stroni od polityki. Polityka jest obecna we wspomnianych obrazach "socjologizujących". Ale jest obecna także choćby w kontrowersyjnym dokumencie poświęconym gen. Jaruzelskiemu "Noc z generałem". Wkraczamy tu na kolejne pole zainteresowań reżyserki. Portrety osób znanych, jak Czesław Miłosz, Jerzy Grotowski czy Eva Hoffman i nieznanych, jak choćby striptizer z filmu "Życie ci wszystko wybaczy". We wszystkich jej filmach jest wiele humoru, ciepła, życzliwości (nawet wobec tak odstręczających postaci, jak Albin Siwak, bohater filmu "Ja, robotnik budowlany"). Wszystkie też, co podkreśla sama reżyserka, są świetnie zmontowane, co jest niewątpliwą zasługą nie tylko jej samej, ale i współpracującej z nią od wielu lat montażystki Grażyny Gradoń. Widać w nich, a dotyczy to także zrealizowanych przez nią spektakli teatru tv i filmu fabularnego, dużą pracę reżyserską, inscenizacyjną, czasem przy wątłym tekście samej sztuki.

W 2009 roku w serii "Polska szkoła dokumentu" udostępniono widzom dziewięć filmów reżyserki ("Każdy wie kto za kim stoi", "Jestem mężczyzną", "Urząd", "Major albo rewolucja krasnoludków", "Bara bara", "Dworzec Gdański", "Pokolenie", "Dziennik. PL", "Kocham Polskę"), co z entuzjazmem powitał wnikliwy recenzent, Łukasz Maciejewski, pisząc:

"Wracam do filmów reżyserki nie tylko dlatego, że są bardzo dobre - dopiero po latach zrozumieliśmy, że to Koczanowicz była w polskim dokumencie najbardziej wnikliwym portrecistą współczesności." ("Machina", 4/2009)

Filmografia

Filmy dokumentalne:

• 1982 - "Każdy wie kto za kim stoi". Kolejka do sklepu pokazana jako niebezpiecznie wciągający rytuał, sposób na życie.
   
• 1983 - "Dół". Próba sondy socjologicznej wśród chłopców ze szkoły górniczej.
   
• 1984 - "Plakat" - film o polskim plakacie zrealizowany na zlecenie MSZ.
   
• 1985 - "Słowo - słowa" - relacja z pracy czasopisma "Rebus".
   
• 1986 - "Jestem mężczyzną" - portret mężczyzny pełniącego wiele różnych funkcji społecznych, od I sekretarza POP PZPR, komendanta ORMO, po działanie w PRON, komitecie przeciwalkoholowym i kierowanie chórem "Wesołe Anulki" oraz... przewodniczenie kołu Ligi Kobiet Polskich. Nagrody: 1986 - szefa kinematografii; II nagroda w kategorii filmu krótkiego Młode Kino Polskie w Gdańsku; Brązowy Lajkonik, Kraków; Złota Taśma (nagroda krytyki filmowej).
   
• 1986 - "Urząd" - opowieść o komornikach, bezdusznych urzędnikach i ich ofiarach. W filmie wypowiedzi komorników, oni sami nie występują jednak przed kamerą, zastąpili ich aktorzy. Nagrody: 1986 - szefa kinematografii; 1987 - Złoty Lajkonik i Srebrny Smok, Kraków; festiwal Młode Kino Polskie w Gdańsku - nagroda w kategorii filmu krótkiego, za zdjęcia dla B. Stachurskiego i za montaż dla D. Wardęszkiewicz; 1988 - I nagroda w kategorii filmu krótkiego Cinema du Reel Paryż.
   
• 1987 - "Modlitwa" - impresja dokumentalna na temat sztuki średniowiecza, zrealizowana m.in. w kościele N. Marii Panny na Piasku we Wrocławiu. Nagrody: 1987 - im. St. Wyspiańskiego za reżyserię filmów dokumentalnych.
   
• 1988 - "Co wyszło z ziemi?" - relacja ze Środy Śląskiej, gdzie w maju 1988 dokonano sensacyjnego odkrycia archeologicznego. Opowieść o mieszkańcach miasteczka, którym zamarzył się skarb.
   
• 1988 - "Sprzedawca chleba" - historia dziennikarza, członka PZPR i Solidarności, który podczas stanu wojennego zajął się sprzedawaniem chleba, rezygnując z zawodu. Nagrody: 1989 - za scenariusz na festiwalu Młode Kino Polskie oraz za zdjęcia dla A. Adamczaka, Gdańsk.
   
• 1989 - "Major albo rewolucja krasnoludków" (scenariusz z Waldemarem Fydrychem) - opowieść o Waldemarze Fydrychu "Majorze" i wrocławskiej Pomarańczowej Alternatywie.
   
• 1990 - "Nie wierzę politykom" (z M. Arabudzkim) - socjologizujący portret młodzieży - "dzieci stanu wojennego" (anarchistów, skinheadów, młodych piłsudczyków, yuppich). Nagrody: 1990 - szefa kinematografii za reżyserię; nagroda dystrybutorów, Kraków.
   
• 1990 - "Kibice" (z M. Arabudzkim) - groźny w swej wymowie obraz kibiców.
   
• 1990 - "Granica" (z Dorotą Wardęszkiewicz) - o dzieciach mieszkających przy granicy z Czechosłowacją i ich wyobrażeniu granicy. Nagrody: wyróżnienie na festiwalu mediów w Łodzi.
   
• 1991 - "Kilka uwag o rozkoszy" (z P. Morawskim) - o początkach sex-biznesu w Polsce.
   
• 1993 - "Historia pewnej kamery" - historia kamery podarowanej "Solidarności" przez zachodnie związki zawodowe, stan wojenny widziany przez jej obiektyw.
   
• 1993 - "Irena Krzywicka - jaka była i nie była" - film biograficzny.
   
• 1993 - "Wesele w Iwoniczu" (z T. Rostworowskim) - przy okazji ślubu Barbary Załuskiej, potomkini założycieli uzdrowiska w Iwoniczu, losy miejsca i rodu.
   
• 1994 - "Ostatni Cygan w Oświęcimiu" (z Dż. Ankiewicz) - biograficzny o Romanie Kwiatkowskim, założycielu Stowarzyszenia Romów w Polsce.
   
• 1994 - "Erna Rosenstein" - biograficzny o malarce i poetce, żonie znanego krytyka i pisarza Artura Sandauera.
   
• 1994 - "Ślady" - działalność Telewizyjnej Agencji Informacyjnej. Nagrody: 1994 - wyróżnienie na festiwalu mediów w Łodzi.
   
• 1994 - "Teresa Torańska. My-Oni-Ja" - film biograficzny.
   
• 1995 - "Dziennikarka. Ewa Berberyusz" - film biograficzny.
   
• 1995 - "Hatif" (scenariusz: Ewa Nawój i Jan Strękowski) - film biograficzny o mieszkającym w Polsce poecie irackim Hatifie Janabim. Jeden z 6 filmów z cyklu "Polacy z wyboru" Jana Strękowskiego.
   
• 1995 - "Jedno życie. Eva Hoffman" - film biograficzny o autorce znanej książki "Zagubione w przekładzie", Żydówce pochodzącej z Polski.
   
• 1995 - "Prawdziwe życie" - o recepcji amerykańskich seriali telewizyjnych.
   
• 1996 - "Bara bara" (z M. Arabudzkim) - opowieść o fenomenie muzyki disco-polo.
   
• 1997 - "Zamień mnie w długiego węża" (z M. Arabudzkim) - opowieść o dzieciach rumuńskich żebrzących na ulicach Warszawy. Nagrody: 1998 - Brązowy Smok, Kraków.
   
• 1998 - "Polska ruletka" (z M. Arabudzkim) - dwuczęściowy film ironicznie przedstawiający polską scenę polityczną podczas wyborów parlamentarnych w 1997 roku.
   
• 1998 - "Zwyczajna dobroć" (scenariusz: A. Franaszek, P. Mucharski, A. Szostkiewicz) - sylwetka Jerzego Turowicza.
   
• 1998 - "Życie ci wszystko wybaczy" (z M. Arabudzkim, scenariusz: P. Strzembosz) - opowieść o męskim striptizerze Januszu Chojnackim.
   
• 1999 - "Jerzy Grotowski. Próba portretu" (scenariusz: Zbigniew Osiński) - biograficzny.
   
• 2000 - "Czarodziejska góra. Amerykański portret Czesława Miłosza" (scenariusz: A. Franaszek, J. Illg) - biograficzny, zrealizowany w Ameryce.
   
• 2000 - "Jasnowidz" (scenariusz z M. Marksem) - opowieść o jasnowidzu, Krzysztofie Jackowskim.
   
• 2001 - "Ja, robotnik budowlany" (scenariusz: Teresa Torańska) - ironiczny portret słynnego (w cudzysłowiu) brygadzisty budowlanego i byłego członka Biura Politycznego PZPR, Albina Siwaka.
   
• 2001 - "Miłość bez wizy" (z R. Kaczyńskim) - historia miłości Ukrainki i Polaka.
   
• 2001 - "Noc z generałem" (scenariusz: Teresa Torańska) - nakręcony 12 grudnia (rocznica wprowadzenia stanu wojennego) w domu gen. Jaruzelskiego.
   
• 2002 - "Miłość do płyty winylowej" (z M. Arabudzkim) - portret cywilizacji techno.
   
• 2002 - "Siłaczka" - opowieść o molestowanej seksualnie przez trenera dziewczynce, mistrzyni w podnoszeniu ciężarów.
   
• 2002 - "Dzieci rewolucji" - opowieść o dysydentach polskich, czeskich, węgierskich i niemieckich. Nagrody: 2002 - prezesa TVP na festiwalu NURT Kielce; dziennikarzy polsko-niemieckich.
   
• 2002 - "Kto, co i jest w jakim związku?" (z J. Sławińską) - jeden z czterech filmów cyklu Pawła Łozińskiego Nasz spis powszechny.
   
• 2002 - "Pokolenie 89" (scenariusz z A. Franaszkiem) - portret pokolenia NZS, warszawskich działaczy opozycji końca lat 80. Nagrody: 2003 - Brązowy Lajkonik, Kraków.
   
• 2003 - "Moja Warszawa" (także scenariusz) - film o Warszawie widzianej oczami jej mieszkańców, artystów znanych i mniej znanych oraz zwykłych ludzi. O swoim stosunku do miasta opowiadają m.in. Tadeusz Sobolewski - krytyk filmowy, Anna Beata Bohdziewicz - fotografik, Małgorzata Baranowska - poetka i historyk literatury, reżyser teatralny Grzegorz Jarzyna, młodzi muzycy z hip-hopowych grup "Molesta Ewenement" i "Hemp Gru".
   
• 2003 - "Plastyka Polska XX wieku według Jacka Woźniakowskiego" (także scenariusz) - biograficzny. Opowieść o znanym historyku sztuki, twórcy Instytutu Wydawniczego ZNAK w Krakowie, działaczu opozycji w czasach PRL.
   
• 2003 - "Węgiel" / "Coal" (scenariusz z Joanną Sławińską) - dramatyczna sytuacja mieszkańców terenów górniczych, gdzie zamknięto kopalnie węgla, a ludzie z biedy szukają różnych, także niebezpiecznych zajęć. Opowieść o trzech chłopcach zbierających z torów kolejowych węgiel, który wypadł z wagonów transportujących go z Górnego Śląska.
   
• 2005 - "Profesor. O Leszku Kołakowskim" (scenariusz: Andrzej Franaszek) - biograficzny. Portret wybitnego filozofa i historyka idei, niegdyś profesora Uniwersytetu Warszawskiego, dziś emerytowanego profesora uniwersytetu w Oxfordzie. Jednego z głównych wrogów ustroju PRL w latach 60. XX wieku, a potem jeden z głównych grabarzy tzw. przodującej ideologii, czyli marksizmu.
   
• 2005 - "Still alive". Film o Krzysztofie Kieślowskim (także scenariusz) - pełnometrażowy film biograficzny poświęcony postaci tego znanego reżysera. O bohaterze mówią m.in. reżyser Wim Wenders, operator Jacek Petrycki, aktorki Grażyna Szapołowska i Irene Jacob, kompozytor i przyjaciel reżysera Zbigniew Preisner.
   
• 2007 - "Dworzec Gdański" (scenariusz: Teresa Torańska, która jest także obecna w filmie jako rozmówczyni bohaterów) - opowieść o przymusowym wyjeździe z Polski w 1968 roku Polaków pochodzenia żydowskiego, nagrana w kurorcie Aszkelon nad Morzem Śródziemnym po 37 latach od tych dramatycznych wydarzeń. Dworzec Gdański w Warszawie to miejsce, z którego odjeżdżały pociągi z tzw. emigrantami marcowymi. Nagrody: 2007 - Festiwal Mediów "Człowiek w zagrożeniu", Łódź; nagroda Fundacji Monumentum Iudaicum Lodzense.
   
• 2007 - "Kocham Polskę" (scenariusz z Joanną Sławińską) - bohaterami filmu są członkowie narodowo-katolickiej organizacji Młodzież Wszechpolska, nawiązującej ideologią do przedwojennej Narodowej Demokracji (endecji). Realizowany przez 2 lata film przynosi nie tylko obraz organizacji i prowadzonych przez nią akcji, ale także pokazuje szybkie kariery polityczne członków tej formacji.
   
• 2007 - "Moja Kuba, moja Polska" (także scenariusz). Opowieść o ojcu i synu - muzyku José Torresie, osiadłym w Polsce od 1981 roku i jego synu, Tomku, który stara się odkryć swoje kubańskie korzenie. Ojciec nie może odwiedzić ojczyzny, ale zastępuje go syn, który jedzie tam ze swą polską matką. Wiozą oni nagrany na wideo list ojca do krewnych w Hawanie. Film jest swoistą kroniką pobytu na Kubie (jednym z ostatnich bastionów komunizmu na świecie) i zarazem opowieścią o życiu na przymusowej emigracji w Polsce.

• 2008 - "Zwyczajny marzec" (także scenariusz). Stonowana, a zarazem dramatyczna opowieść o Marcu 1968 i jego następstwach, a przede wszystkim o ludziach uczestniczących w tzw. wydarzeniach marcowych. Materiały archiwalne, esbeckie, filmowe i telewizyjne komentuje uczestnik tamtych wystąpień młodzieży, Adam Michnik. Nagrody: 2009 - Krakowski Festiwal Filmowy, Kraków, nagroda prezesa Stowarzyszenia Filmowców Polskich; Warszawski Festiwal Filmów o Tematyce Żydowskiej, Warszawa, Srebrna Kamera Dawida w kategorii długi dokument.

Filmy fabularne:

• 1993 - "Kraj świata" - film fabularny, telewizyjny na podstawie prozy Janusza Andermana (scenariusz: Janusz Anderman). Satyryczne spojrzenie na Polskę w chwili przemiany ustrojowej (akcja w dniu wyborów 4 czerwca 1989).

Teatry telewizji:

• 1995 - "Scena miłosna" - sztuka Roberta Coovera.
• 1997 - "Filantrop" - sztuka Christophera Hamptona.
• 1997 - "Nasze miasto" - sztuka Thorntona Wildera.
• 1998 - "E. E." - adaptacja powieści Olgi Tokarczuk (scenariusz z Olgą Tokarczuk)
• 1998 - "Jej historia" - sztuka Martina Crimpa.
• 1999 - "Prześwit" - sztuka Davida Hare.
• 2000 - "Sandra K." - adaptacja opowiadania Manueli Gretkowskiej. Nagrody: 2001 - Festiwal Sztuki Reżyserskiej "Interpretacje" w Katowicach.
• 2002 - "Po deszczu" - sztuka Sergi Belbela. Nagrody: 2003 - za zdjęcia dla K. Pakulskiego i montaż dla G. Gradoń na festiwalu w Sopocie.
• 2003 - "Dzień przed zachodem" - autor: Janusz Anderman.
• 2004 - "Pamiętnik z Powstania Warszawskiego" - wg prozy Mirona Białoszewskiego, adaptacja z Tadeuszem Sobolewskim. Nagrody: 2005 - Krajowy Festiwal Teatru Polskiego Radia i Teatru TV "Dwa Teatry", Sopot, Grand Prix za adaptację dla Teatru Telewizji, a także Grand Prix za reżyserię.
• 2006 - "I. znaczy inna" - autorzy: Andreas Sauter, Bernhard Studlar.
• 2008 - "Teorban" - autor: Christian Simeon.

Autor: Jan Strękowski, lipiec 2003; aktualizacja: kwiecień 2011.