Małgorzata Szumowska, fot. Alexandra Fleurantin/Kino Świat

Reżyserka filmowa, urodzona w 1973 roku w Krakowie.

W 1998 ukończyła wydział reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi, wcześniej przez dwa lata studiowała historię sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim. W roku 2001 została członkiem Europejskiej Akademii Filmowej. Córka dziennikarki i pisarki Doroty Terakowskiej oraz dziennikarza i filmowca Macieja Szumowskiego, siostra reżysera filmów dokumentalnych Wojciecha Szumowskiego.

Małgorzata Szumowska była wielokrotnie nagradzana na międzynarodowych i krajowych festiwalach filmowych. Jej etiuda Cisza wpisana została na listę 14 najlepszych filmów w historii łódzkiej szkoły filmowej, a scenariusz filmu fabularnego Ono został uznany w konkursie Sundance Institute Roberta Redforda za jeden z trzech najlepszych tekstów europejskich.

Małgorzata Szumowska należy do głośniejszych reżyserek młodego pokolenia. Autorka dwu pełnometrażowych filmów fabularnych Szczęśliwy człowiek (2000) i Ono (2004), zrealizowała także kilka dokumentów i filmów krótkometrażowych. O wielu z nich było głośno, choć najczęściej zdania krytyki bywały podzielone. Zaś czasem, jak w przypadku debiutu fabularnego (Szczęśliwy człowiek), opinie krytyków polskich rozbieżne były ze zdaniem odbiorców zagranicznych.

Tym, co wyróżnia twórczość Małgorzaty Szumowskiej spośród produkcji jej koleżanek i kolegów, wydaje się być przede wszystkim prywatność spojrzenia oraz tonacja powagi, nadająca ważność sprawom i ludziom, którymi nie zajmują się czołówki kolorowych pism, którzy nie trafiają na pierwsze strony kronik kryminalnych, czy na ekrany telewizorów w tzw. prime time'ie.

To świadomy wybór. Powołuje się przy tym na mistrza, Wojciecha Hasa, który pomógł jej zadebiutować w kinie.

"Has nie cierpiał (...) płytkiego realizmu. (...) Żądał, by się uwolnić od banału publicystki, nie trzymać się realizmu, jak matczynej spódnicy, nie bać się metafory, a narrację traktować 'jako rzecz wtórną' " - mówiła w rozmowie Jana Strzałki poświęconej Szczęśliwemu człowiekowi ("Tygodnik Powszechny", 24/2003).

Dlatego, jak twierdziła, w filmie tym nieważny był dla niej scenariusz, dialog, szukała bowiem "nastroju, wyrazu twarzy, światła, jakie przypadkiem odbija się we włosach bohaterów".

Iwona Cegiełkówna napisała, że Szumowska dzieli kino na dwie kategorie:

"takie, które jest rodzajem głębokiego przeżycia i zostawia trwały ślad w odbiorcy oraz rozrywkowe, które daje wzruszenie, ale zapomina się o nim zaraz po wyjściu z kina" ("Kino", 2/2002).

Szumowska oczywiście opowiada się za tym pierwszym kinem. Ba, wielokrotnie mówiła o swej fascynacji Andriejem Tarkowskim, podkreślała podziw dla literatury, która według niej jest sztuką głębszą niż film.

W przywoływanej już rozmowie Jana Strzałki mówiła, że w Szczęśliwym człowieku nie interesowały jej "emocje, psychika, tylko stan ducha bohatera i to, co nienazwane, co 'pomiędzy', co czasem pojawia się nam na pięć sekund". Jej zdaniem w tych pięciu sekundach ujawnia się sens życia. A w rozmowie z Grzegorzem Wójtowiczem - że interesowało ją "to coś, co drzemie w środku" niej samej, "duchowe rejony dla filmu prawie niedostępne" (www.stopklatka.pl, 06.02.2003).

Szczęśliwy człowiek, osadzona w ponurej scenerii krakowskich kamienic historia nietypowego trójkąta, w którym każdy z bohaterów jest połamany przez życie, ma odniesienie w tym, co dotyczy każdego człowieka, bo w śmierci. To temat, który nie jest może typowy dla młodych reżyserów, ale przewija się on w wielu filmach Małgorzaty Szumowskiej. I tych, jak Szczęśliwy człowiek, powstałych przed, i tych jak Ono czy A czego tu się bać? (2006), zrealizowanych po śmierci jej obojga rodziców. Autorka tych filmów szuka sensu śmierci, stara się oswoić ją, wpisać niejako w życie tych, co pozostają.

Nawet film Ono, w którym autorka opowiada o dojrzewaniu do macierzyństwa, o narodzinach życia, któremu wielu krytyków zarzucało powierzchowność, popadanie w banał, w scenach związanych ze śmiercią ojca bohaterki wznosi się ponad poziom całości. Lech Kurpiewski nazywa nawet Ono "przejmującą opowieścią o umieraniu". Według niego o śmierci mówi się tu bez histerii i w sposób najzwyklejszy z możliwych.

"Miał być film o urodzie życia, a powstał dojrzały film o odchodzeniu." ("Film", 10/2004)

Temat śmierci, powaga, z jaką mówi się o takich sprawach, jak miłość, życie, uczucia, to nie jedyne wyróżniki twórczości Szumowskiej. W rozmowie o głośnym debiucie dokumentalnym, etiudzie Cisza (1997), mówiła:

"Nie mam wcale ochoty biec, wolę przystanąć i popatrzeć na drzewo..." ("Reżyser", 7-8/98).

Autorka Ciszy wyraźnie nawiązuje tu, choć nie wiadomo, czy świadomie (dotyczy to także filmu A czego tu się bać?) do dokumentu polskiego lat 1960., choćby twórczości Władysława Ślesickiego (Płyną tratwy, Góra, czy najbardziej przypominający Ciszę Szumowskiej, nakręcony w 1966 film Rodzina człowiecza). Ta opowieść o życiu rodziny mazurskiej, z jej codziennymi zajęciami pokazanymi tak, że nabierają wartości i znaczenia, przypomina tamto kino. Śmierć z ostatniego filmu dokumentalnego Szumowskiej (A czego tu się bać?) staje się organicznym elementem tej powszedniości i niezmienności zajęć i rytmów przyrody.

Trochę to anachroniczne, ale stanowi element jasnego programu.

"Zawsze próbuję dostrzec piękno w pozornej monotonii, brzydocie, szarości" - mówiła podczas rozmowy z Magdą Lebecką. Ale, jak wyznała w tej samej wypowiedzi, ona sama szuka "tematów ostatecznych" ("Reżyser", 1/2001).

Bożena Janicka napisała, że

"w osobie Małgorzaty Szumowskiej przybyła polskiemu kinu autorka, po której można się spodziewać filmów niekomercyjnych, szukająca tematu nie na powierzchni życia, lecz w losach ludzi, których dziś kino najczęściej nie zauważa: nie umiejących walczyć o swoje, przegranych" ("Kino", 11/2000).

To wszystko prawda, ale nie obejmuje całości poszukiwań reżyserskich autorki Szczęśliwego człowieka. Wśród jej realizacji są także m.in. bardzo osobiste filmy poświęcone ojcu, a raczej swemu widzeniu ojca (dokument Mój tata Maciek, 2005, i krótka fabuła Ojciec, 2005, w cyklu Solidarność, Solidarność...), pokoleniowy, choć także bardzo prywatny Dokument… (2001) - film o niemożliwości pokazania prawdy w filmie dokumentalnym, ale i braku takiej prawdy wartej opowiedzenia, czy także pokoleniowy Jeden dzień z życia Tomka Karata (1997).

I filmom fabularnym i niektórym dokumentom Szumowskiej zarzucić można wiele, i krytycy bywali bezlitośni, nadmiernie - wydaje się - ganiąc debiut (Szczęśliwy człowiek), sprawiedliwie wytykając miałkości drugiego filmu fabularnego (Ono), nadmiernie zaś chwaląc przeciętny reportaż etnograficzny A czego tu się bać?. Ale bywali też sprawiedliwi, dostrzegając zalety takich filmów jak Dokument..., Cisza czy Ojciec, o którym to filmie Jacek Szczerba napisał:

"To jest prawdziwe kino" ("Gazeta Wyborcza", 31.08.2005).

Filmografia

Etiudy filmowe:

• 1995 - Scenka 10 w Niemcy, reżyseria
• 1996 - Zanim zniknę, etiuda fabularna, reżyseria i scenariusz
• 1997 - Cisza, etiuda dokumentalna, reżyseria i scenariusz
  Portret rodziny. Wieś na Mazurach; krótka impresja ukazująca życie rodziny, codzienne smutki, radości, wolno płynący czas wśród przyrody i ciszy. Film bez słów.
  Nagrody: 1998 - Międzynarodowy Festiwal Szkół Filmowych, Monachium, nagroda zbiorowa za najlepszy zestaw filmów; Międzynarodowy Festiwal Filmowy, Angers, nagroda specjalna jury w kategorii filmów szkolnych; Festiwal Filmowy, Bolonia, nagroda specjalna jury, Ogólnopolski Festiwal Filmów Krótkometrażowych, Kraków, dyplom honorowy; Międzynarodowy Festiwal Szkół Filmowych i Telewizyjnych "Mediaschool", Łódź, Grand Prix; "dokumentART", Neubrandenburg, Grand Prix; MFFS, Tel-Aviv, I nagroda w kategorii filmu doklumentalnego; 1999 - Festiwal Filmowy, Meksyk, Grand Prix; MFFK, Tampere, najlepszy film dokumentalny
• 2000 - Wniebowstąpienie, etiuda fabularna, reżyseria i scenariusz wraz z Michałem Englertem
  Film był prezentowany w 2000 roku na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes w sekcji Cinéfondation, jako jeden z 13 wybranych spośród 851 zgłoszonych.

Filmy dokumentalne:

• 1997 - Jeden dzień z życia Tomka Karata / Dzień Tomka K.
  Opowieść o młodych biznesmenach.
• 1999 - Siedem lekcji miłości
  Stary nauczyciel udziela lekcji śpiewu dla amatorów i zaawansowanych. Nostalgiczny portret postaci jakby nie z naszego świata.
  Nagrody: 1999 - Krakowski Festiwal Filmowy - Konkurs Krajowy, dyplom uznania
• 2000 - Ślub w domu samotności
  Małżeństwo zawiązane w Domu Dziennego Pobytu "Wrzos" na łódzkich Bałutach. Ubodzy ludzie szukający szczęścia we dwoje.
• 2001 - Dokument...
  Przyjaciele, koledzy i rodzina, którzy kiedyś wpisali się do pamiętnika reżyserki, teraz występują przed jej kamerą. Jak być szczerym w dokumencie? Wszyscy zdają się grać.
  Nagrody: 2002 - Krakowski Festiwal Filmowy - Konkurs Krajowy, dyplom uznania
• 2005 - Mój tata Maciek
  Film biograficzny poświęcony ojcu reżyserki, Maciejowi Szumowskiemu.
• 2006 - A czego tu się bać?
  O zwyczajach pogrzebowych opowiadają mieszkańcy jednej z wiosek na Mazurach. O swojskości śmierci w tradycyjnej społeczności.
  Nagrody: 2007 - Krakowski Festiwal Filmowy - Konkurs Międzynarodowy, nagroda jury studenckiego; Lubuskie Lato Filmowe, Łagów, "Złote Grono" w konkursie filmów dokumentalnych; Międzynarodowy Festiwal Filmowy "Era Nowe Horyzonty", Wrocław, nagroda w kategorii filmu dokumentalnego

Filmy fabularne:

• 2000 - Szczęśliwy człowiek, pełnometrażowy, psychologiczny
  Kameralny, rodzinny dramat. Historia trojga ludzi i ich skomplikowanych relacji i gier, które mają sprawić, by zaznali szczęścia lub choć nie przeżywali tragedii. W smutnej, biednej scenerii współczesnej Polski.
  Nagrody: 2000 - Międzynarodowy Festiwal Filmowy, Saloniki, Artistic Achievement Award; 2001 - Tarnowska Nagroda Filmowa, Tarnów, Srebrna Statuetka Leliwity - nagroda specjalna za scenariusz; nominacja do Europejskiej Nagrody Filmowej (Felix) w kategorii odkrycie roku; jeden z 10 najlepszych filmów roku 2001 wg magazynu "Variety".
   
• 2004 - Ono, scenariusz z Przemysławem Nowakowskim, produkcja Polska, Niemcy.
  Młoda dziewczyna chce usunąć niechcianą ciążę, ale przez przypadek nie może tego zrobić i przygotowuje się do urodzenia dziecka. Na podstawie pomysłu Małgorzaty Szumowskiej powstała książka Doroty Terakowskiej, matki reżyserki. Scenariusz tego filmu został uznany w konkursie Sundance Film Makers Award Roberta Redforda za jeden z trzech najlepszych tekstów pochodzących z Europy.
  Nagrody: 2005 - nominacja do Europejskiej Nagrody Filmowej (Felix); Festiwal Filmów z Europy Środkowej i Wschodniej "goEast", Wiesbaden, nagroda za reżyserię.
   
• 2004 - Crossroad / Skrzyżowanie, krótkometrażowy, także producent, produkcja Polska, Dania
  Film jest częścią cyklu Visions of Europe realizowanego dla telewizji Arte. Dwaj młodzi biznesmeni i figurka Chrystusa na skrzyżowaniu dróg, którą ściągają z krzyża.
   
• 2005 - Ojciec w Solidarność, Solidarność...
  Seria 13 etiud filmowych przygotowanych na 25. rocznicę powstania NSZZ "Solidarność". Fabularyzowany dokument Szumowskiej opowiada o jej ojcu Macieju Szumowskim, znanym dziennikarzu i działaczu podziemnej "Solidarności".
   
• 2008 - 33 sceny z życia, także scenariusz, produkcja Polska, Niemcy
  Nawiązująca do własnej rodzinnej historii - choć reżyserka zaprzecza (śmierć obojga rodziców w niedługim odstępie czasu) - opowieść o fotograficzce Julii, która musi zmierzyć się najpierw ze śmiertelną chorobą matki, a wkrótce ze śmiercią ojca. Czy umiemy dziś obcować z człowiekiem umierającym i śmiercią? Zachowania bohaterów świadczą o ich niedojrzałości, a może, jak mówiła sama reżyserka w jednej z wypowiedzi, o zatraceniu tej umiejętności przez ludzi żyjących w warunkach współczesnego miasta. 7 listopada 2008 reżyserka mówiła na antenie TVN24:
  "To nie jest dokument ani autobiograficzna historia w skali 1:1. Kręciłam to jako cudzą historię i oddzielałam emocje prywatne od zawodowych. (...) Zrobiłam film osobisty, temu nie przeczę, ale nie autobiograficzny."
  Film został bardzo dobrze przyjęty przez krytykę, były głosy, że to najlepszy film festiwalu w Gdyni (np. Paweł Felis, "Gazeta Wyborcza", 7.11.2008), jednak ma w sobie coś sztucznego. Zauważyła to chyba nawet odtwórczyni głównej roli, niemiecka aktorka Julia Jentsch, znana z filmu Sophie Scholl - ostatnie dni (rozmowa Barbary Hollender, "Rzeczpospolita", 7.11.2008): "Często zastanawiałam się, dlaczego filmowa Julia po śmierci rodziców rzuca się w opętańczą zabawę (...). Ja bym pewnie postąpiła inaczej. (...) Ciągle pytałam Małgośkę: 'Czy to możliwe?' A ona odpowiadała: 'Możliwe'."
  Nagrody: 2008 - MFF, Locarno, nagroda specjalna; Festiwal Polskich Filmów Fabularnych, Gdynia, nagroda za reżyserię oraz nagroda Stowarzyszenia Kin Studyjnych i Lokalnych
   
• 2011 (plan) - Sponsoring - w produkcji; w filmie grają m.in. Juliette Binoche, Krystyna Janda i Andrzej Chyra.

W 2006 zrealizowała na scenie warszawskiego Teatru Polonia (teatr prowadzony przez Krystynę Jandę) monodram Katarzyny Figury Badania terenowe nad ukraińskim seksem na podstawie książki Oksany Zabużko.

Autor: Jan Strękowski, maj 2006; aktualizacja filmografii: grudzień 2008/październik 2010.