Reżyser teatralny, telewizyjny, operowy, filmowy i scenograf, jeden z najwybitniejszych polskich twórców teatralnych XX wieku. Urodził się w 1929, zginął w wypadku lotniczym w roku 1975.

Studiował w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Katowicach i Sopocie, na Wydziale Plastyki Sceny Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi pod kierunkiem wybitnego malarza Władysława Strzemińskiego oraz na Wydziale Reżyserii Dramatu Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie u artystów tej miary co Leon Schiller, Bohdan Korzeniewski, Erwin Axer. Jeszcze podczas studiów reżyserskich asystował Korzeniewskiemu - Zemsta Aleksandra Fredry w Teatrze Narodowym (1953) i Axerowi - Pensja pani Latter według Bolesława Prusa w Teatrze Współczesnym w Warszawie (1954).

W roku 1952 w Warszawie gościł Berliner Ensemble z Matką według Gorkiego, Rozbitym dzbanem Heinricha von Kleista oraz Matką Courage i jej dziećmi Bertolta Brechta. Wtedy właśnie zaczęła się fascynacja Swinarskiego teatrem Brechta. Swinarski właśnie - pierwszy w Polsce - przeniósł na scenę tekst twórcy Baala. Warsztatowy pokaz Karabinów matki Carrar odbył się w roku 1954. Przedstawienie zarejestrował Teatr Telewizji.

W 1955 roku powstało pierwsze samodzielne przedstawienie Swinarskiego - Żeglarz Jerzego Szaniawskiego w Teatrze im. Bogusławskiego w Kaliszu. Kilka miesięcy później Swinarski był już w Berlinie na stażu u niemieckiego mistrza. Asystował Brechtowi w próbach do Przybranej córki Ostrowskiego i Życia Galileusza Brechta. Wraz z innymi asystentami na stażu w Berliner Ensemble dokończył Strach i nędzę III Rzeszy, przedstawienie rozpoczęte przez Brechta tuż przed jego śmiercią.

Swinarski wracał do Polski jako "specjalista od Brechta". W roku 1957 w Teatrze Telewizji można było obejrzeć wyreżyserowany przez niego spektakl Ten, który mówi tak, i ten, który mówi nie. Rok później telewizja transmitowała Operę za trzy grosze, którą Swinarski zrealizował w warszawskim Teatrze Współczesnym. Polski reżyser nie naśladował scenicznej stylistyki Brechta, nie starał się również przenosić do teatru teoretycznych koncepcji Niemca (na próżno szukać "efektu obcości" w sposobie prowadzenia aktorów przez Swinarskiego).

"Swinarski szukał możliwości podobnego jak w teatrze Brechta sposobu oddziaływania na widza. I szukał go w konkretnej, polskiej rzeczywistości. Także w tradycji polskiego teatru szukał formy zbliżonej do epickiego teatru Brechta." (Joanna Walaszek, "Konrad Swinarski")

Z połączenia niemieckiej tradycji teatru politycznego z polską tradycją literacką, malarską, także sceniczną, powstał wyjątkowy teatr Swinarskiego. Teatr dotykający współczesności, ale z ambicją pokazywania jej uniwersalnego aspektu, teatr kontrapunktu - wzniosłości zderzonej z przyziemnością, wreszcie teatr wnikliwego czytania tekstu, nawet wbrew jego dotychczasowym interpretacjom.

Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiątych są okresem, w którym kształtował się styl Swinarskiego. Reżyser tworzył liczne przedstawienia w Niemczech Zachodnich (w tym słynną kronikę z warszawskiego getta Bez pomocy anioła Thomasa Christopha Harlana, Berlin Zachodni 1958, oraz prapremierę Męczeństwa i śmierci Jean Paul Marata..., Berlin Zachodni 1964), w Izraelu: Kartoteka Tadeusza Różewicza (Tel-Awiw 1965), Hamlet Shakespeare'a (Tel-Awiw 1966). Pracował w teatrze dramatycznym - Klątwa Stanisława Wyspiańskiego (Kraków 1968), operowym - Bachantki Hansa Wernera Henze (La Scala, Mediolan 1968) i telewizji - Kartoteka Tadeusza Różewicza (1967).

W latach siedemdziesiątych powstały teatralne arcydzieła Swinarskiego, bez których trudno wyobrazić sobie historię teatru polskiego XX wieku. Inscenizacje szekspirowskie - Wszystko dobre, co się dobrze kończy (Stary Teatr, Kraków 1971), Ryszard III (Darmstadt 1972), Edward II (Burgtheater, Wiedeń 1972), Sen nocy letniej (Darmstadt 1973). Legendarne Dziady Adama Mickiewicza (Stary Teatr, Kraków 1973) z Jerzym Trelą w roli głównej i równie wybitne Wyzwolenie Stanisława Wyspiańskiego (1974, również w Starym Teatrze) wadziły się z polską historią, współczesną, skostniałą interpretacją tradycji, ze schematycznym myśleniem o teatrze.

"W 'Dziadach' Swinarski osiągnął cel, do którego długo - przede wszystkim we współpracy z aktorem - dążył: konfrontację z życiem. (...) 'Wyzwolenie' jest sztuką o teatrze, a więc szczególnie bliską artystom teatru. Wystarczyło tylko pokazać, że życie w teatrze, to nie to samo, co teatr w teatrze. Przedstawienie 'Wyzwolenia' żywiło się niesłychanie osobistym zaangażowaniem aktorów. I zdaje się najbardziej osobistą wypowiedzią reżysera - o sobie, o świecie, o teatrze." (Joanna Walaszek, "Konrad Swinarski")

W 1974 rozpoczęły się próby do Hamleta z Jerzym Radziwiłowiczem w roli głównej. Miała to być najdojrzalsza wypowiedź teatralna Swinarskiego. Prace nad szekspirowskim arcydramatem przerwała nagła śmierć reżysera.

Na teatrze Swinarskiego wychowali się najwybitniejsi polscy twórcy: Krystian Lupa, Jerzy Jarocki, Jerzy Grzegorzewski. Do jego spektakli odwołuje się również młodsze pokolenie artystów teatru: Grzegorz Jarzyna, Krzysztof Warlikowski, Piotr Cieplak.

"Teatr nie może pokazywać życia wprost. Jest metaforą. Nie musi nazywać. Prowokuje, drażni, rozdrapuje problem. To nie jest teatr, do którego przychodzi się mile spędzić czas. Dramat dla naszych specjalistów od Romantyzmu, Fredry czy Gombrowicza. Jakie miałby mieć znaczenie? Musimy się obudzić i zacząć jak Swinarski dotykać publiczność, która przychodząc do teatru, przeżyje sztukę jak film Spielberga. Będzie rozpamiętywać przez dwa dni." (Krzysztof Warlikowski, "Rzeczpospolita")

Ważniejsze wyróżnienia:

• 1960 - nagroda im. Leona Schillera przyznawana młodym reżyserom za wybitne osiągnięcia w dziedzinie inscenizacji
• 1964 - nagroda zachodnioniemieckiej krytyki teatralnej za Pluskwę Majakowskiego
• 1974 - nagroda państwowa I stopnia za wybitne osiągnięcia w dziedzinie reżyserii teatralnej
• 1974 - nagroda główna w kategorii filmów TV za film Sędziowie na 1. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku

Opracowanie: 2001.