Akcja filmu rozpoczyna się 25 września 1944 roku na Mokotowie, jednej z dzielnic Warszawy. To pięćdziesiąty szósty dzień Powstania Warszawskiego, które niebawem upadnie (po 63 dniach). Zdziesiątkowany w walkach oddział powstańczy podejmuje nieudaną próbę przebicia się z okrążenia wojsk niemieckich. Zadra, dowódca oddziału, daje rozkaz przejścia kanałami do Śródmieścia, gdzie powstańcy jeszcze walczą. W krętych podziemnych korytarzach, do połowy zalanych wodą i ekskrementami, w ciemnościach, z czyhającymi u włazów Niemcami rzucającymi granaty, grupa się rozpada. Idący na czele Zadra jest przekonany, że prowadzi cały oddział. Utwierdza go w tym przekonaniu Kula, szef kompanii, który boi się, że dowódca zawróci w poszukiwaniu rozproszonych ludzi. Tymczasem podporucznik Mądry, przypadkowo zaplątany w powstanie muzyk oraz Halinka - młodziutka sanitariuszka zakochana w Mądrym szukają wyjścia na własną rękę. Ciężko ranny Korab oraz opiekująca się nim łączniczka Stokrotka również mylą drogę i w rezultacie dochodzą do zakratowanego wyjścia... Mądry nie wytrzymuje makabrycznej wędrówki i wychodzi włazem obstawionym przez Niemców... Tylko dowódcy oddziału udaje się szczęśliwie wydostać na powierzchnię. Kiedy jednak zobaczy, że jego ludzie zostali w kanałach, wróci po nich do tego piekła...

"Wiosną 1945 roku zobaczyłem po raz pierwszy zniszczoną Warszawę; te obrazy zostały w mojej pamięci jako dowód klęski i były silniejsze niż poczucie wątpliwego zwycięstwa moralnego. To był temat, który musiał we mnie zapaść głęboko, temat, który poruszył umysły moich rówieśników. Temu swoją poezję poświęcił Tadeusz Różewicz, swoje malarstwo - Andrzej Wróblewski, Andrzej Munk - filmy, a Tadeusz Borowski - prozę. [...] Wiedzieliśmy, że jesteśmy głosem naszych zmarłych, że naszym obowiązkiem jest danie świadectwa o tych strasznych latach, strasznych zniszczeniach, o strasznym losie, który spotkał polski naród, a spotkał tych, którzy byli najlepsi.

Podczas wojny namiętnie czytaliśmy powieści Conrada. Scenariusz 'Kanału' jest parafrazą 'Smugi cienia', która opowiada o obowiązkach i odpowiedzialności dowódcy wobec podwładnych w bardzo podobny sposób. Jerzy Stefan Stawiński pięknie użył Conradowskiego motywu kłamstwa. Młoda łączniczka, Stokrotka, doprowadza rannego, tracącego wzrok powstańca, do wylotu kanału, ale tam oboje trafiają na kratę. Dziewczyna widzi to, ale nie chce, aby młody powstaniec rozstawał się z życiem bez żadnej nadziei, więc opowiada mu piękne kłamstwo o tym, że za chwilę wyjdą z kanału, że widać już niebo i zieloną trawę. Nie inaczej postępuje Marlowe, narrator z 'Jądra ciemności', kiedy po powrocie z Konga relacjonuje śmierć Kurtza jego narzeczonej w Londynie." (Andrzej Wajda, "Moje notatki z historii", "Kwartalnik Filmowy" 1996/97)

"Uderzające, że w krajach, gdzie polski kontekst przestaje działać, moje filmy postrzegane są w wymiarze uniwersalnym - jako egzystencjalne. Tak było z 'Kanałem', 'Popiołem i diamentem' i 'Człowiekiem z marmuru'." (Andrzej Wajda, "Kresy")

" 'Kanał' można potraktować jako utwór oznaczający narodziny polskiej sztuki filmowej jako ważnego zjawiska artystycznego. To pierwsze dzieło formacji artystycznej, która sprawiła, że odtąd kinematografię można było traktować jako liczącą się dziedzinę polskiej kultury i sztuki. Filmy szkoły polskiej miały przede wszystkim charakter imaginacyjny, zrywały z opisowością na rzecz kreacji, były intymnym, pełnym ekstazy zwierzeniem, manifestacją aktualnego stanu świadomości autorów, ich niepokojów i uczuć, wśród których przeważało poczucie klęski i rozczarowania, przerażenie z powodu Historii, która miażdży jednostkę ludzką fizycznie i psychicznie.[...] W dyskusjach nad 'Kanałem', wtedy gdy powstał, dominowało odmieniane na różne sposoby słowo 'bohaterszczyzna'; towarzyszyło mu także słowo 'absurdalność'. Nie pojawiało się natomiast słowo 'męstwo' rozumiane tak, jak rozumie je Zygmunt Kubiak w swojej 'Mitologii Greków i Rzymian', gdy akcentuje dwie podstawowe cechy tradycji klasycznej, przejęte m.in. przez Polaków. Pierwsza to trzeźwość [rozumiana jako niepoddawanie się utopijnym mitom]. A druga cecha to nauka męstwa, czyli cierpliwe przeciwstawianie się złu, krzywdzie i zagładzie - nihilizmowi, który jest ukryty w historii." (Janusz Gazda, "Kwartalnik Filmowy" 1997)

• Kanał,Polska 1957. Reżyseria Andrzej Wajda. Scenariusz według własnego opowiadania Jerzy Stefan Stawiński. Zdjęcia Jerzy Lipman. Montaż Halina Nawrocka. Dźwięk Józef Bartczak. Muzyka Jan Krenz. Scenografia Roman Mann. Kierownik produkcji Stanisław Adler. Obsada Wieńczysław Gliński (Zadra), Teresa Iżewska (Stokrotka), Tadeusz Janczar (Korab), Emil Karewicz (Mądry), Władysław Sheybal (Kompozytor), Stanisław Mikulski (Smukły), Teresa Berezowska (Halinka), Tadeusz Gwiazdowski (Kula), Adam Pawlikowski (niemiecki oficer), Zofia Lindorf, Janina Jabłonowska, Maria Kretz, Kazimierz Dejunowicz, Jan Englert, Maciej Maciejewski, Zdzisław Leśniak, studenci PWSF w Łodzi. Produkcja Zespół Autorów Filmowych KADR. Czarno-biały, 35 mm, 97'.

Nagrody:

• 1957
  - Nagroda Specjalna Jury "Srebrna Palma" na X MFF w Cannes
  - Złoty Medal dla Andrzeja Wajdy - najlepszego młodego reżysera filmu fabularnego wręczony podczas Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w Moskwie
  - Złota Kaczka - nagroda czytelników tygodnika "Film" w plebiscycie na najlepszy film roku
• 1961
  - Dyplom uznania na MFF w Ibadanie (Nigeria)
  - Wyróżnienie Brazylijskiego Związku Krytyków Filmowych w Rio de Janeiro