Kalina Jędrusik w filmie "Dziewczęta z Nowolipek", fot. S. F. Kadr / Filmoteka Narodowa/www.fototeka.fn.org.pl

Aktorka i piosenkarka. Urodziła się 5 lutego 1931 w Częstochowie. Zmarła 7 sierpnia 1991 w Warszawie. Została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim w Alei Zasłużonych.

W 1953 roku ukończyła PWSA (obecnie PWST) w Krakowie. Studiowała razem ze Zbyszkiem Cybulskim, Bogumiłem Kobielą i Leszkiem Herdegenem, czyli w gronie, jak się okazało później, wielkich indywidualności aktorskich. Po ukończeniu studiów wyjechała do Gdańska, gdzie debiutowała u Lidii Zamkow rolą Katii w Barbarzyńcach w grudniu1953 roku w Teatrze Wybrzeże. Zagrała tam tylko w kilku sztukach, lecz dała się poznać jako aktorka obdarzona inteligencją sceniczną i umiejętnością wyczucia nastroju. W Gdańsku poznała swego przyszłego męża - Stanisława Dygata, już wtedy uznanego literata. W 1955 roku wyjechała razem z nim do Warszawy. Tam występowała: w Teatrze Narodowym (1955-57), Teatrze Współczesnym (1957-61), Teatrze Komedia (1964-67), STS-ie (1969-72), Teatrze Rozmaitości (1976-80) i Teatrze Polskim (1985-90). Zagrała między innymi: Ofelię u Andrzeja Łapickiego w Zamku w Szwecji (1961), Katarzynę u Zbigniewa Bogdańskiego w Poskromieniu złośnicy (1977), Geoge Sand u Wojciecha Solarza w Lecie w Nohant (1977) i Panią Carghill w Lordzie Clavertonie Kazimierza Dejmka (1989). U tego reżysera zagrała też swoją ostatnią rolę - Eleonorę w Tangu (1990).

Renata Wąsowska tak pisała:

"W jednym z wywiadów Kalina Jędrusik, wówczas młoda, początkująca aktorka wyraziła swoje credo artystyczne: 'Chcę możliwie prosto przekazywać swoje prawdy widowni. Przeżywać je powinna już ona sama'. Nikt wtedy nie przypuszczał nawet, że wkrótce prawdy Kaliny - odsłaniające w aktorstwie złożoność, uroki i tajemnice kobiecości - tak silnie wpłyną na świadomość obyczajową, że wstrząsną społeczeństwem i podzielą je na zwolenników i przeciwników." ("Iluzjon" 1994 nr 03-04)

Aktorka ogromną popularność zdobyła dzięki występom w telewizji. Znaczący już był jej debiut w Teatrze TV, gdy zagrała Kleopatrę u Gustawa Holoubka w Cezarze i Kleopatrze (1956). Następne kreacje oceniono jeszcze lepiej:

"W Teatrze TV zabłysła w 1958 roku rolami w sztukach Giraudoux - jako Ondyna w 'Ondynie' i Agnieszka w 'Apollu z Bellac' wyreżyserowanych przez Adama Hanuszkiewicza. Jasnowłosa dziewczyna z wyrazem naiwnego zdumienia w wielkich oczach, rozbawiona światem męskich fascynacji" - pisał o aktorce Piotr Gacek ("Przekrój" 2000 nr 31).

Małgorzata Terlecka-Reksnis wspomina:

"Znakomitą rolę aktorka zagrała w adaptacji 'Śniadania u Tiffany'ego', którą specjalnie dla niej zrobił Dygat, a sam Truman Capote pobłogosławił z Nowego Jorku. Sztuka nosiła tytuł 'Sceny z życia Holly Golightly' (1972), a reżyserował ją Kazimierz Kutz. Kalina śpiewała piękną balladę Komedy 'Ja nie chcę spać, ja nie chcę umierać'. Smutna Holly Golightly była ulubioną bohaterką Kaliny." ("Twój Styl" 2001 nr 09)

W 1959 wystąpiła u Stanisława Wohla: jako Renée w Jeziorze Bodeńskim i Zita w Podróży. U Jerzego Gruzy zagrała Kleopatrę w Idach marcowych (1962), Helenę w Pięknej Helenie (1965) i Gwendolinę Fairfax w Bracie marnotrawnym (1968). W sztuce Łokietek, czyli Mazurek Dąbrowskiego u Jana Kulmy w 1976 roku wcieliła się w dwie postacie: Dezyderię, królową San Domingo oraz carycę Katarzynę. Spektakl miał swoją premierę dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych.

Pozostałe role w spektaklach Teatru TV to między innymi: Polly w Operze za trzy grosze Konrada Swinarskiego (1958); Eleonora w Słomkowym kapeluszu Andrzeja Łapickiego (1962); Doryna w Świętoszku Tadeusza Byrskiego (1962); Laura w Indyku Jerzego Golińskiego (1964); Lidka w Pożegnaniach Jerzego Markuszewskiego (1964). W latach siedemdziesiątych zagrała księżnę Karolinę Borescu w Archipelagu Lenoir Edwarda Dziewońskiego (1970) i Pulcherię w Domu otwartym Józefa Słotwińskiego (1977). Wystąpiła jako żona generała w Paragrafie 4 Marka Piwowskiego (1981); primadonna Amati w Branzilla Michała Kwiecińskiego (1986); doktorowa w Żeglarzu Wojciecha Solarza (1986); Kalina w Zabiję cię Heleno Włodzimierza Pawlaka (1987); Ksena w Maestro Marka Nowickiego (1988); Paulina w Idziemy do wujka Zdzisława Wardejna (1989); Seymour Williams w Jesiennych manewrach Krzysztofa Szustra (1989); Nietoperzowa w Vatzlavie Kazimierza Dejmka (1989); oberżystka w Zamku Marka Grzesińskiego(1989).

"Przełomowy był dla niej rok 1960" - pisał Maciej Maniewski - "wtedy nagrała pierwsze utwory dla Radiowego Studia Piosenki i pojawiła się po raz pierwszy w telewizyjnym Kabarecie Starszych Panów. Do trzeciego kabaretowego wieczoru Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski poszukiwali śpiewającej aktorki, która wniosłaby do programu wątek lirycznej zadumy. Ich wybór niejednego zaskoczył, a przecież okazał się bezbłędny. Tworzyli na poły nierealny pejzaż, w którym Kalina mogła po prostu być - być sobą." ("Kino" 2003 nr 07/08)

Iwona Kurz wspomina:

"Po raz pierwszy zjawiła się w Kabarecie (w programie 'Kaloryfeeria') jako dziewczyna stworzona ze zbędnego żeberka kaloryfera. W mit o początku wpisane jest zatem powtórzenie historii biblijnej - oraz pewien 'nadmiar', 'niepotrzebność'. W kolejnych wieczorach Kalina - dziewczyna pojawia się i znika, nie ma imienia, żadnej historii ani biografii. Nie występuje w skeczach, nie ma partnerów, wydaje się wyrwana z kontekstu absurdalnego przedstawienia Peerelu. Wszystko, co stanowi o jej istocie wyśpiewuje. Najczęściej w stylu lirycznym." ("Dialog" 2000 nr 09)

Jej występy w kabarecie stały się początkiem przemiany aktorki w gwiazdę. Według Macieja Maniewskiego:

"Charakterystyczna jest ewolucja, jaką przeszła postać grana przez aktorkę w Kabarecie Starszych Panów. Miała być (...) dziewczyną (później damą) z piosenką. (...) Ale z biegiem czasu tajemnicza dziewczyna przeobraziła się w równie niezwykłą i fascynującą, choć konkretnie nazwaną już postać: Kalinę. (...) Początkowo pojawia się w Kabarecie jako długowłosa blondynka, lecz potem skraca włosy, naturalny blond zastępuje - już na zawsze - kolorem kasztanowym. Śmiałym makijażem wyraźnie zaznacza kształt ust i oczu. Linię figury podkreśla krojem sukni z głębokim dekoltem. Te cechy pozostaną znakiem rozpoznawczym Kaliny. I ciałem i fascynującym głosem potrafiła posługiwać się niezwykle sugestywnie, zacierając niemal granicę miedzy tym, co pochodziło od autorów, a tym co jej własne." ("Kino" 2003 nr 07/08)

W telewizji aktorka zagrała jedną ze swych najlepszych ról - damę w filmie Odwiedziny o zmierzchu Jana Rybkowskiego (1966).

"Posługując się pozornie niedostrzegalnymi, a bardzo precyzyjnymi środkami wyrazu, tworzy postać tragiczną, dojrzewającą, coraz bogatszą w niuanse w miarę rozwoju akcji" - pisał Maciej Maniewski ("Film" 1984 nr 42).

W późniejszym filmie tv - Porcelana w składzie słonia Andrzeja Czekalskiego (1984), Kalina Jędrusik grała samą siebie i była jedną z głównych postaci uwikłanych w przygody komediowej fabuły.

Początek lat sześćdziesiątych to wprawdzie bardzo pomyślne lata w karierze artystycznej aktorki, ale powoli zaczynają się pojawiać przeciwności.

"Błyskawicznie rosnąca popularność i niezwykłość osobowości aktorki potęgowała emocje publiczności" - pisała Renata Wąsowska. - "W tych samych jej kreacjach (przeważnie wrażliwych, zakochanych dziewczyn) jedni dostrzegali liryzm i subtelność, a drudzy wulgarność i nieprzyzwoitość. Mit Kaliny - kobiety pełnej seksu, wręcz gorszycielki - rósł wraz z jej życiem i dorobkiem artystycznym. Wkrótce w świadomości społecznej zaczął żyć własnym życiem jako efekt licznych plotek i zmyślonych opowieści, także dotyczących jej spraw osobistych." ("Iluzjon" 1994 nr 03/ 04)

"Kalina Jędrusik rozsadza sceniczne normy, nie liczy się z etykietą, jest spontaniczna, żywiołowa, czasem nawet wręcz agresywna. Swoją kobiecość manifestuje otwarcie, nie licząc się z zastrzeżeniami bardziej konserwatywnej części widzów. Wydaje się nawet, że z odrobiną satysfakcji drażni ich, pojawiając się w sukniach z ogromnymi dekoltami, zachowując się z ostentacyjną swobodą" - pisał Konrad Eberhardt. ("Film" 1984 nr 42)

Atmosferę sensacji wokół aktorki pogłębia ukazanie się na łamach "Przekroju" powieści w odcinkach "Jestem, jaka jestem" (1963). Autorem był Stanisław Dygat (pisał pod pseudonimem Anna Tarczyńska), lecz skandalizujące zwierzenia przypisano Kalinie Jędrusik.

Uznawana za symbol seksu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych oraz aktorkę kontrowersyjną, nie pasowała do okresu "małej stabilizacji", nie pasowała również do żadnego z oficjalnie i urzędowo zalecanych kobiecych typów.

Iwona Kurz pisała:

"Telewizyjny triumf Kaliny Jędrusik okazał się tymczasowy, w drugiej połowie lat sześćdziesiątych zniknęła z ekranów, zgodnie z legendą za sprawą samego I Sekretarza, Władysława Gomółki." ("Dialog" 2000 nr 09)

Pojawiała się jedynie w kolejnych Kabaretach Starszych Panów, gdyż Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski zagrozili, że bez Kaliny nie będzie kabaretu.

Film zainteresował się aktorką w 1957 roku. Zadebiutowała u Tadeusza Chmielewskiego w filmie Ewa chce spać niewielką, lecz bardzo dynamiczną rolą mieszkanki hotelu robotniczego. W roli tej ujawniła niezwykły talent komediowy, który jedynie w kilku filmach został wykorzystany przez reżyserów. Z autoironią i przekorą zagrała Kazimierę Paluch - "Fatimę" w odcinku Uprzejmy morderca (2) w serialu Kapitan Sowa na tropie Stanisława Barei (1962). Wcieliła się w pełną finezji, zabawną Zuzannę w Upale Kazimierza Kutza (1964) - filmie zrealizowanym według scenariusza Jeremiego Przybory. Parodiowała samą siebie w Dzięciole Jerzego Gruzy (1970). Największą i najciekawszą jej rolą komediową była Joanna w Lekarstwie na miłość Jana Batorego (1965). Zagrała zakochaną dziewczynę, pechowo wplątaną w kryminalną historię. Aktorka potrafiła tę postać przedstawić z naturalnym i szczerym komizmem pełnym młodzieńczej werwy i ekspresji.

Była najciekawszą odtwórczynią postaci kobiet w adaptacjach prozy Stanisława Dygata. W spóźnionych przechodniach (1962), w noweli Czas przybliża, czas oddala (1) Gustawa Holoubka zagrała Annę, kobietę która w nieśmiałym młodzieńcu budzi mężczyznę, a w noweli Nauczycielka (5) Jana Rybkowskiego w dowcipnej scence pojawia się razem z mężem, Stanisławem Dygatem. Zaś w filmie Jowita Janusza Morgensterna (1967) - wystąpiła w roli Heleny.

"Zagrała tu kobietę piękną i pociągającą, chociaż właściwie cały czas pozostaje bierna, jakby oddawała ekran na wyłączny użytek partnerów. Tymczasem właśnie ona koncentruje uwagę, wnosi erotyczny niepokój, buduje zmysłowe napięcie"- pisał Maciej Maniewski ("Kino" 2003 nr 07/08).

Niezbyt często oferowano aktorce interesujące role filmowe. Jak sama mówiła:

"Nie chciano mnie, nie umiano wykorzystać mojej urody i zdolności. Wyskubana zostałam ze swoich kolorowych piórek" ("Twój Styl" 2001 nr 09)

W latach siedemdziesiątych rzadziej występowała w teatrze, telewizji i w filmie. A jednak właśnie wtedy, w roku 1974 zagrała u Andrzeja Wajdy jedną ze swych najlepszych ról - Lucy Zukerową w filmie i w serialu Ziemia obiecana.

"Postać bogatej, opętanej miłością Żydówki, została utrzymana w jednolitej tonacji, zarysowana jedną, grubą kreską. Jędrusik przedstawiła ją z wielką ekspresją, często ze świadomym przerysowaniem. Podkreślając jej animalistyczną naturę stworzyła postać rodem jakby z Felliniego. Trafnie zdołała rozłożyć akcenty dramatyczne, budując nastrój potęgującego się zagrożenia. (...) Traktując rolę bardzo emocjonalnie, wielki nacisk położyła także na pogłębienie psychiki tej jednoznacznej w założeniach postaci" - pisał Maciej Maniewski. ("Film" 1984 nr 42)

Po tej roli aktorka na kilka lat zniknęła z ekranów. Dopiero w roku 1980 zagrała malowniczą postać Cyganki w filmie niemieckim Levins Mühle / Młyn Levina, a w 1982 w telewizyjnym serialu Hotel Polan und seine Gäste / Hotel Polanów i jego goście Horsta Seemanna.

"Rola Józefiny Polan zaskoczyła wszystkich ciepłem i wielką dojrzałością kobiety ciężko doświadczonej przez los, która wbrew wszystkiemu nie poddała się życiu. W tej artystycznej wypowiedzi Kalina Jędrusik zawarła część prawdy swoich własnych przeżyć" - pisała Renata Wąsowska ("Iluzjon" 1994 nr 03-04).

Warta wspomnienia jest rola przewrotnej zbrodniarki w filmie Gdzie jest trzeci król Ryszarda Bera (1966) i uwodzicielskiej Wąsowskiej w Lalce Wojciecha J. Hasa (1968).

Pozostałe role filmowe to między innymi: prostytutka w Dziś w nocy umrze miasto Jana Rybkowskiego (1961); aktorka Barbara Percykówna w Jutro premiera Janusza Morgensterna (1962); kasztelanowa Robroncka w Mazepie Gustawa Holoubka (1975); charakteryzatorka Gertruda w Barytonie Janusza Zaorskiego (1984); żona milionera w O-bi, o-ba, koniec cywilizacji Piotra Szulkina; madame Elli w C.K. Dezerterzy Janusza Majewskiego (1985); Maria Prymasiak w Dziewczętach z Nowolipek Barbary Sass; aktorka rewiowa w Misji specjalnej Janusza Rzeszewskiego (1987).

Ostatnie role aktorki z 1991 roku to: żona profesora w Ferdydurke Jerzego Skolimowskiego i nauczycielka śpiewu w Podwójnym życiu Weroniki Krzysztofa Kieślowskiego.

"Dziś w chaosie wszystkich przemian i przewartościowań obyczajowych jej artystyczny wizerunek jawi się jak najpiękniejszy portret kobiecy malowany ręką mistrza. Wspomina się Kalinę z nostalgią i wzruszeniem, otaczając ją kultem wyrażanym w najlepszych słowach - wybitna, niepowtarzalna, niezastąpiona. Tylko nikt nie potrafi już powiedzieć, dlaczego jeszcze jeden polski talent został tak głupio i bezmyślnie zmarnowany" - napisała Renata Wąsowska ("Iluzjon" 1994 nr 03-04).

Powstały dwa filmy telewizyjne o aktorce: Kalina Jana Sosińskiego - jest to monolog aktorki ułożony z fragmentów dwóch wywiadów, oraz Nie odchodź Tadeusza Pawłowicza - gdzie reżyser przytacza dwanaście wspomnień o aktorce, opowieści osób, które ją bliżej znały.

W 1994 roku została wydana książka Piotra Gacka Kalina Jędrusik. Muzykalność na życie.

W 1996 aktorka zajęła trzecie miejsce w plebiscycie na najlepszą aktorkę w historii polskiego filmu, zorganizowanym przez redakcję "Filmu" z okazji 100-lecia kina.

Nagrody:

• 1961 - nagroda za wykonanie piosenki Mój pierwszy bal, która zdobyła tytuł "Radiowej Piosenki Roku"
• 1962 - Złota Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora telewizyjnego
• 1963 - Srebrna Maska w plebiscycie "Expressu Wieczornego" na najpopularniejszego aktora telewizyjnego
• 1964 - I nagroda dla piosenki Z kim tak ci będzie źle jak ze mną i wyróżnienie za jej wykonanie na festiwalu w Opolu
• 1966 - I nagroda na koncercie premier i nagroda dziennikarzy na festiwalu w Opolu
• 1967 - "Polne Kwiaty" - nagroda w plebiscycie widzów Wielkopolski, za rolę w filmie Jowita
• 1988 - odznaka "Zasłużony Działacz Kultury"

Opracowała: Halina Olczak-Moraczewska, kwiecień 2006.