Aktorka teatralna i filmowa. Urodziła się 6 marca 1950 roku w Siedlcach. Należy do najbardziej popularnych polskich aktorek, z powodzeniem łączy pracę w teatrze z występami w popularnych serialach i komediach telewizyjnych.

Skończyła Państwową Wyższą Szkołę Teatralną w Warszawie. Dyplom uzyskała w 1972 roku. Po studiach rozpoczęła pracę w zespole Starego Teatru w Krakowie. Zadebiutowała w słynnej inscenizacji Dziadów Adama Mickiewicza przygotowanej przez Konrada Swinarskiego (1973). Zagrała Zosię. Jej pojawienie się na krakowskiej scenie stało się wydarzeniem z pogranicza sztuki i skandalu. Zosia w wykonaniu Żółkowskiej pozbawiona była poetycko-lirycznych cech. Przykuwała uwagę erotyzmem.

"Już pierwsza próba z całym zespołem wzbudziła poruszenie. Komentowano to, co robię. Wyciągnęłam z tego wniosek, że trzeba być odważnym, zaskakiwać, prowokować i szukać rzeczy nowych. To jest sztuce potrzebne" ("Rzeczpospolita" 1993, nr 44).

Zmysłowa była jej kolejna rola, czyli Leni w Procesie wg Franza Kafki w reżyserii Jerzego Jarockiego (1973). W Starym Teatrze Żółkowska zagrała jeszcze m.in. Kamilę w przedstawieniu Jerzego Kreczmara Dom otwarty Michała Bałuckiego (1973) i Harfiarkę w Wyzwoleniu Stanisława Wyspiańskiego w inscenizacji Konrada Swinarskiego (1974). W filmie debiutowała w 1972 roku epizodem w Iluminacji Krzysztofa Zanussiego. W tym samy roku zagrała też w Szklanej kuli Stanisława Różewicza.

"Posiada typ urody predestynujący ją do ról zbuntowanych nastolatek i fatalnie wychowanych panienek" - pisała Maria Rajczuk-Żukowska ("Ekran" 10.02.1985).

Taką bohaterką była właśnie jej Aga z filmu Różewicza. W filmie Strach Antoniego Krauzego (1975) wcieliła się natomiast w postać młodej dziewczyny podejrzanej o zabójstwo swojego narzeczonego.

W 1974 roku Żółkowska została aktorką Teatru Powszechnego w Warszawie, którym kierował Zygmunt Hübner. Jej pierwszą rolą w teatrze przy Zamoyskiego była Louise w Sprawie Dantona Stanisławy Przybyszewskiej w reżyserii Andrzeja Wajdy (1975).

"(...) grała Luizę tak, jakby w każdej chwili obawiała się ciosu, gotowa zasłonić się przed uderzeniem" - notowała Ewa Kacprzycka. - "Grała Luizę zastraszoną i sterroryzowaną przez męża" ("Film" 1975, nr 33).

Stworzyła portret osaczonej, i później, po aresztowaniu Dantona, uwolnionej kobiety. W Powszechnym zagrała jeszcze m.in. Katię w Barbarzyńcach Maksyma Gorkiego w reżyserii Aleksandra Bardiniego (1976), Sandrę w Locie nad kukułczym gniazdem Dale'a Wassermana w reżyserii Zygmunta Hübnera (1977), Adelę w kontrowersyjnie przyjętym Domie Bernardy Alba Federico Garcii Lorki w reżyserii Janusza Wiśniewskiego (1978). W Zemście Zygmunta Hübnera (1978) w tonie antyromantycznej ironii zinterpretowała Klarę.

"Joanna Żółkowska zagrała ją pysznie" - pisał Roman Szydłowski. - "Jest bardzo śmieszna i ma wdzięk, ale możemy się domyślić, że będzie z niej twarda baba, kiedy weźmie swojego Wacława pod pantofel" ("Życie Literackie" 11.02.1978).

W 1979 roku aktorka wystąpiła w historycznym serialu Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy w reżyserii Jerzego Sztwiertni. W tym samym roku Piotr Szulkin obsadził ją w roli Miriam w wykorzystującym fantastyczne wątki filmie Golem.

O aktorstwie Żółkowskiej mówiono, że jest szczere i spontaniczne. Ujmowała publiczność żywiołowością swoich postaci, jak chociażby w Barbarzyńcach, gdzie "błyszczała temperamentem (...) jako kozakowaty, dziarski, podlotek (...)" (Zofia Jasińska, "Tygodnik Powszechny" 1976, nr 28). Jej temperament i komiczny zmysł sprawiły, że z powodzeniem grała Fredrowskie bohaterki: Matyldę w Wielkim człowieku do małych interesów w reżyserii Krystyny Meissner (Teatr Telewizji, 1975) i Helenę w Panu Jowialskim w reżyserii Olgi Lipińskiej (Teatr Telewizji, 1976). Bardzo dobrze czuła się w konwencji przedstawień komediowych i muzycznych: Wszystkie bilety zarezerwowane Elżbiety Bukowińskiej (1981), Muzyka-Radwan Zygmunta Hübnera (1984) oraz w przedstawieniach dla dzieci: Pchle szachrajce Jana Brzechwy w reżyserii zespołu Teatru Powszechnego (1983). W 1979 roku zagrała ważne role w Teatrze Telewizji - m.in. Mary Warren w Czarownicach z Salem Arthura Millera w reżyserii Zygmunta Hübnera (1979) i Joannę w Świeczniku Alfreda de Musseta w reżyserii Olgi Lipińskiej (1979). W 1980 roku w telewizji pokazała też bardzo ciekawe wcielenie Soni w Wujaszku Wani Antoniego Czechowa w reżyserii Aleksandra Bardiniego

"pozwalając sobie i w tej sztuce, podobnie jak kiedyś w 'Dziadach', na własną interpretację" - pisała Maria Rajczuk-Żukowska. - "W utworze Czechowa Sonia jest postacią sentymentalną, nieszczęśliwą, wręcz godną pożałowania. W wykonaniu Żółkowskiej bohaterka ta jest daleka od sentymentalizmu; wplątana w skomplikowaną rzeczywistość, potrafi walczyć z przeciwnościami losu" ("Ekran" 10.02.1985).

Rolą, która w dużym stopniu odmieniła jej sceniczny wizerunek, była Ona w Ławeczce Aleksandra Gelmana w reżyserii Macieja Wojtyszki (1986). Żółkowska, której partnerował Janusz Gajos, zagrała rozgoryczoną, przegraną kobietę.

"(...) buduje swoją rolę kontrastowo zróżnicowanymi środkami pokazującymi, zda się, neurotyczną zmienność stanów psychicznych tej postaci" - notował Andrzej Multanowski. - "Jest więc agresywna a zarazem uległa, bezradna a jednocześnie przebiegła, oschła i czuła" ("Teatr" 1986, nr 11).

Po Ławeczce Żółkowska zagrała m.in. Krystynę w Pannie Julii Augusta Strindberga (1988) i Martę w Romeo i Julii Szekspira (1990) - przedstawieniach reżyserowanych przez Andrzeja Wajdę, a także Tatianę w Nowym wyzwoleniu (1989) i Popsi w Juweniliach (1989), sztukach Witkacego w reżyserii Piotra Cieślaka.

Na początku lat 90. sukcesy przyniosły jej kolejne spektakle grane razem z Januszem Gajosem. Wystąpili wspólnie w komedii Tutam Bogusława Schaeffera w reżyserii Marka Sikory (1992) i stworzyli świetną parę w Mężu i żonie Aleksandra Fredry w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego (1993). Justysię w sztuce Fredry Żółkowska pokazała jako kobietę

"która potrafi dbać o swoje interesy, a przy tym kutą na przysłowiowe cztery nogi" - pisała Barbara Osterloff. - "(...) Znakomicie kontroluje swoje emocje i zachowanie. A kiedy trzeba, udaje głupią. Fryzura 'na koczkodana', niemrawy uśmiech, okrągłe ze zdziwienia oczy - ta Justysia jest absolutnym przeciwieństwem fertycznej i żywej jak srebro służącej" ("Teatr" 1994, nr 1).

W filmie Żółkowska nie miała okazji stworzyć ról tak istotnych jak w teatrze. W 1991 roku wystąpiła w Rozmowach kontrolowanych Sylwestra Chęcińskiego, później m.in. w Balandze Łukasza Wylężałka (1993) i Młodych wilkach Jarosława Żamojdy (1995). Grała też w serialu telewizyjnym Zespół adwokacki w reżyserii Andrzeja Kotkowskiego (1994) i telenoweli Klan (1997-2004). Była współscenarzystką i zagrała w Matce swojej matki w reżyserii Roberta Glińskiego (1996) i Na koniec świata Magdaleny Łazarkiewcz (1999).

W latach 90. Żółkowska wystąpiła w wielu przedstawieniach Teatru Telewizji. Była Eleonorą w Tangu Sławomira Mrożka w reżyserii Piotra Szulkina (1992), Sarą w Kochanku Harolda Pintera w reżyserii Roberta Glińskiego (1993), Julią Gibbs w Naszym mieście Thorntona Wildera w reżyserii Marii Zmarz-Koczanowicz (1997) i Pułtuską w Żelaznej konstrukcji Macieja Wojtyszki w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego (2000). Jej najciekawszą rolą była Elżbieta, królowa Anglii w Marii Stuart Fryderyka Schillera w reżyserii Roberta Glińskiego (1995).

"Aktorce świetnie udało się uchwycić wewnętrzną sprzeczność tej postaci" - zauważał Jacek Lutomski. - "Elżbieta będąc silną, dominującą osobowością, była jednocześnie słaba, chwilami niezdecydowana, łasa na przypochlebianie się mężczyznom" ("Rzeczpospolita" 1995, nr 15).

W latach 1997-1999 Żółkowska należała do zespołu Teatru Narodowego. Stworzyła wtedy ciekawą postać Mani w Ślubie Witolda Gombrowicza w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego (1998). Równocześnie współpracowała z innymi teatrami: Teatrem Scena Prezentacje w Warszawie i poznańską Sceną na Piętrze. Od 1999 roku ponownie jest związana z Teatrem Powszechnym. Można ją było tutaj zobaczyć m.in. w Białym małżeństwie Tadeusza Różewicza w reżyserii Grzegorza Wiśniewskiego (2003), przedstawieniu, w którym grała ze swoją córką - Pauliną Holtz. Występowała w repertuarze współczesnym - jako Mama w kameralnym dramacie o trzech pokoleniach kobiet mierzących się ze swoją przeszłością - Panieńskim raju Morny Regan (2005, reż. Rafał Sabara), zagrała Katię w Dniu Walentego Iwana Wyrypajewa (2005, reż. Iwona Kempa) i Panią Marię w reportażowej adaptacji głośnej powieści Sylwii Chutnik Kieszonkowy atlas kobiet (2009, reż. Waldemar Śmigasiewicz) przedstawiającej historię mieszkańców starej warszawskiej kamienicy. Ale była także Barbarą w Gwałtu, co się dzieje! Aleksandra Fredry (2006, reż. Gabriel Gietzky) i Panią Marią z Pornografii Witolda Gombrowicza (2008, reż. Waldemar Śmigasiewicz).

Joanna Żółkowska jest również autorką autobiograficznej książki Układanka.

Nagrody:

• 1979 - Nagroda im. Leona Schillera; Nagroda za rolę drugoplanową - Mary Warren w spektaklu Teatru Telewizji Czarownice z Salem Arthura Millera w reżyserii Zygmunta Hübnera na Festiwalu Twórczości Telewizyjnej w Olsztynie; Wyróżnienie za rolę Klary w Zemście Aleksandra Fredry w reżyserii Zygmunta Hübnera z Teatru Powszechnego w Warszawie na 5. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych;
• 1980 - Główna nagroda zespołowa za rolę Marry Warren w sztuce Teatru Telewizji Czarownice z Salem Arthura Millera w reżyserii Zygmunta Hübnera na 20. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1988 - Nagroda tygodnika "Przyjaźń" za rolę w sztuce Teatru Telewizji Ławeczka Aleksandra Gelmana w reżyserii Macieja Wojtyszki;
• 1994 - Nagroda aktorska I stopnia za rolę Maggie w Tańcach w Ballybeg Briana Friela w reżyserii Judy Friel w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 34. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych;
• 1995 - Nagroda w plebiscycie publiczności dla Najprzyjemniejszej Aktorki - za rolę Justysi w Mężu i żonie Aleksandra Fredry w reżyserii Krzysztofa Zaleskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie na 1. Ogólnopolskim Festiwalu Sztuk Przyjemnych w Łodzi;
• 2002 - Nagroda im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego (przyznawana przez Klub Krytyki Teatralnej Stowarzyszenia Dziennikarzy RP) za rolę Grety w Prezydentkach Wernera Schwaba w reżyserii Grzegorza Wiśniewskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie.

Autor: Monika Mokrzycka-Pokora, grudzień 2004; aktualizacja: listopad 2009.