Janusz Majewski, fot. Piotr Fotek/Reporter/East News

Reżyser, scenarzysta, scenograf, również aktor, urodził się we Lwowie 5 sierpnia 1931 roku.

Bakcylem kina zaraził się wcześnie - jako siedmiolatek dostał na gwiazdkę dziecięcy projektor filmowy.

Po II wojnie światowej rodzina Majewskich przeniosła się do Krakowa. Jeszcze w czasach licealnych przyszły reżyser poznał Sławomira Mrożka - przyszłego pisarza. Swój rozwój intelektualny Majewski zawdzięcza między innymi środowisku krakowskiej inteligencji, skupionej wokół tygodnika "Przekrój", początkowo jako czytelnik pisma, a z czasem jako członek grona znajomych i przyjaciół Mariana Eile, - redaktora naczelnego tygodnika i zarazem jeden z animatorów życia kulturalnego w Krakowie. Po maturze Janusz Majewski, zafascynowany fotografią i uczestniczący w licznych konkursach fotograficznych, chciał zdawać do szkoły filmowej, ale rodzice odradzili mu ze względu na ograniczone - na początku lat 50. XX wieku - możliwości zatrudnienia w kinematografii. W efekcie podjął studia architektoniczne na Politechnice Krakowskiej, ukończone w 1955 roku. Tematem pracy dyplomowej był projekt wytwórni filmów fabularnych, konsultowany przez wykładowcę Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej i Teatralnej i znanego operatora Stanisława Wohla. Majewski wspomina, że wybór konsultanta nie był przypadkowy - marzenie o studiach filmowych było coraz mocniejsze, a Wohl miał go nie tylko do nich przekonać, ale i ułatwić start. W rezultacie - jak głosi anegdota - dostał się w 1958 roku na studia na wydziale operatorskim niemal przez przypadek: Antoni Bohdziewicz chciał poznać adres jego krawca.

Janusz Majewski uchodził w łódzkiej Szkole Filmowej za arbiter elegantiarum, ale nie tylko. Zaprzyjaźniony z Romanem Polańskim i Witoldem Leszczyńskim uczestniczył w bujnym życiu towarzyskim szkoły. Ceniony za dobry smak swoją karierę filmową rozpoczynał jako scenograf filmów realizowanych przez Antoniego Bohdziewicza - "Szkiców węglem", "Kaloszy szczęścia" i "Rzeczywistości". Przełom październikowy 1956 roku skłonił przyszłego reżysera do zaniechania działalności politycznej - jak się okaże, na 25 lat, a jednocześnie, wraz z kulturalną odwilżą, otworzył go na literaturę w stalinowskiej Polsce niedostępną: Kafkę, Schulza, Gombrowicza. Fascynacja absurdalnym humorem i modną problematyką egzystencjalną podsuwa mu pomysł na film "Rondo" (1958) - wysmakowaną plastycznie surrealistyczną groteskę z udziałem Sławomira Mrożka i Stefana Szlachtycza. Obok "Dwóch ludzi z szafą" Polańskiego i "Portretu mężczyzny z medalionem" Leszczyńskiego, "Rondo" stało się wizytówką łódzkiej Szkoły Filmowej, znaną i podziwianą na całym świecie.

Janusz Majewski ukończył wydział reżyserii PWSFiT w 1961 roku. Jan Rybkowski zaproponował mu miejsce w prowadzonym przez siebie Zespole Filmowym Rytm, ale młody reżyser odmówił. Zamiast dochodzić do debiutu fabularnego drogą żmudnego terminowania przy filmach innych reżyserów, wybrał drogę nie tyle krótszą, co wymagającą większej kreatywności. Podjął pracę w Wytwórni Filmów Dokumentalnych, osiągając w ciągu zaledwie pięciu lat pozycję mistrzowską w domenie krótkiego metrażu. Zwrócił na siebie uwagę "Różą" (1962), nagrodzonym na festiwalu w Krakowie wspomnieniem Holokaustu oraz zaskakującym i zarazem inspirującym cały nurt w polskim kinie dokumentalnym "Albumem Fleischera" (1962). Była to relacja o Polsce z lat II wojny światowej z punktu widzenia okupanta: w ręce Majewskiego trafił album fotograficzny, którego zawartość posłużyła ma za tworzywo filmu, nagradzanego na festiwalach w kraju i za granicą. Równym zainteresowaniem cieszył się inny film Majewskiego - "Pojedynek" (1964), opisujący starcie dwóch sportowców, kulomiotaczy Davida Davisa i Alfreda Sosgórnika. Film, skomponowany ze zdjęć zwolnionych i stopklatek, zamienia ich sportową rywalizację w rodzaj baletowego widowiska.

Majewski nigdy nie ukrywał, że praca w krótkim metrażu jest dla niego drogą do pełnometrażowej fabuły. Zanim jednak ten pierwszy film kinowy powstał, reżyser zrealizował kilka filmów telewizyjnych, próbując gatunków dotąd nieobecnych w kinie polskim. Z tych pierwszych prób fabularnych szczególną uwagę zwraca "Awatar, czyli zamiana dusz" (1964) według prozy Teofila Gautiera, dowodzący znakomitego wyczucia konwencji kina grozy a zarazem plastycznej wrażliwości reżysera. Zainteresowanie fantastyką, któremu reżyser dał wyraz w cenionym swego czasu filmie "Lokis" (1970), osnutym na powieści Prospera Mérimée, można odczytywać jako świadomą ucieczkę od współczesności, wymagającej w tamtych czasach od twórcy afirmacji systemu i obowiązującej ideologii. Tymczasem już pierwszy pełnometrażowy film Majewskiego, "Sublokator" (1966), takiej afirmacji się wyrzekał. W tomie swoich wspomnień "Ostatni klaps" (Warszawa 2006) Janusz Majewski zapisał:

"Skonstruowałem opowiastkę, która mogła być odczytana jako metafora sytuacji mojego pokolenia w ówczesnym społeczeństwie: oto trzydziestoparolatek, intelektualista, wprowadza się do domu zamieszkanego przez same kobiety. Najmłodsza to licealistka pozująca na wampa, ostentacyjnie bezideowa, średnia - zaangażowana społecznica, komunistka, i wdowa po przedwojennym pułkowniku kawalerii, klasyczna 'reakcjonistka', jak wtedy nazywano ludzi ancien régime'u. (...) Sens tej metafory był czytelny: istnieje w społeczeństwie pokolenie, które nie zdążyło wziąć udziału w wojnie, nie chciało uczestniczyć w rewolucji społecznej i nie potrafi porozumieć z nową, wstępującą, bezideową generacją."

"Sublokator", z brawurową rolą Jana Machulskiego i wspaniałym zespołem pań w różnym wieku, do dziś cieszy się uznaniem widzów - bardziej jednak jako wirtuozerska komedia o konflikcie płci niż satyra na system. Podobnie "Zbrodniarz", który ukradł zbrodnię (1969) według powieści wybitnego reportera Krzysztofa Kąkolewskiego pozostaje bardziej udaną próbą rzadkiego na polskim gruncie gatunku kina policyjnego niż krytyką systemu za którego fasadą kryją się społeczne patologie.

Przyjąwszy propozycję doprowadzenia do końca ekranizacji powieści Michała Choromańskiego "Zazdrość i medycyna", rozpoczętą przez zmarłego właśnie Antoniego Bohdziewicza, Janusz Majewski otworzył nowy rozdział swej twórczości, który miał zadecydować nie tylko o jego pozycji w środowisku filmowym, ale i miejscu reżysera w historii polskiego kina. Zanurzenie się w problematykę powieści Choromańskiego - skomplikowane relacje damsko-męskie - oznaczało dla Majewskiego nowe spojrzenie na tło, w jakim owe relacje się rozgrywają. Z kolei nakreślenie owego tła nie byłoby możliwe bez sięgnięcia do świata, którego w zasadzie już nie ma, choć nadal czuć resztki jego obecności. Tak się rozpoczęło szukanie estetycznego (choć nie tylko) klimatu lat 30. XX wieku, ocalanie od zapomnienia czasów, które bezpowrotnie minęły, a które nadal pozostają idealnym tłem dla prowadzonego przez twórcę dyskursu o wartościach. O wartościach uniwersalnych wprawdzie, lecz w tym na nowo odkrywanym tle dodatkowo zyskujących na wyrazistości. "Zazdrość i medycyna" (1973) ze wskrzeszonym duchem dawnego kurortu (dla zachowania realiów stało się konieczne przeniesienie akcji z Zakopanego do Krynicy) stała się pierwszym krokiem na nowej drodze - krokiem eleganckim, właściwym poetyce kina retro, a jednocześnie ujawniającym ogromne możliwości nie tyle kreowania świata, ile jego wskrzeszania.

"Literaturą zająłem się, żeby być w zgodzie z własną naturą" - tłumaczył po latach w wywiadzie udzielonym Katarzynie Taras ("Kino", nr 4/2006). - "W literaturze międzywojennej szukam przeszłości, korzeni, tego, co mi zabrano, sięgam do niej, aby ukoić uczucie wydziedziczenia. Urodziłem się we Lwowie, po wojnie jako czternastolatek znalazłem się w Krakowie. Straciłem swoje korzenie. Zorientowałem się, oczywiście nie od razu, że coś mi odebrano. Przeszłość, piękno, elegancję tamtej epoki. W głowie zostały jakieś obrazki, do których wracałem, jakieś reminiscencje, które potem pojawiały się w filmach. (…) Chciałem ten swój świat odtworzyć i coś odzyskałem."

Kolejnym filmem odkrywającym świat międzywojnia były "Zaklęte rewiry" (1975) - ekranizacja prozy Henryka Worcella i zarazem aktorski popis dwóch aktorów, doświadczonego Romana Wilhelmiego i debiutującego Marka Kondrata: obaj w tym filmie dowiedli swej dojrzałości. Po entuzjastycznie przyjętych Rewirach Majewski zdecydował się na paradokumentalne niemal odtworzenie głośnej w latach 30. sprawy o morderstwo, która stała się przedmiotem publicznej debaty, dzieląc społeczeństwo na dwie grupy - obrońców Rity Gorgonowej oskarżonej o zamordowanie córki kochanka i potępiających ją stróżów moralności. Stylowy film Majewskiego, którego akcja rozgrywała się we Lwowie, dla części krytyki był jedynie przykładem opanowania konwencji kina retro, jednak dla reżysera oznaczał rodzaj podróży sentymentalnej w sam środek Mitteleuropy - mieszanki kulturowej, charakterystycznej dla dawnej Galicji.

Szczególnym opisem tego obszaru, i to opisem zaprawionym gorzką świadomością przemijania, okazała się "Lekcja martwego języka" (1979) według prozy Andrzeja Kuśniewicza. Akcja filmu rozgrywa się pod koniec I wojny światowej, gdzieś w galicyjskim miasteczku. Z jednej strony jest to opowieść o gotowaniu się na śmierć austriackiego oficera, cierpiącego na gruźlicę, z drugiej zaś strony - metafora umierania pewnej epoki i jej kultury, nadchodzenia epoki nowej - masowych mordów, charakterystycznych dla czasów II wojny światowej. Dopełnieniem tej wyprawy w niedawną przeszłość i jednocześnie w tradycję, która stała się intelektualną pożywką reżysera, była szwejkowska w charakterze komedia "C.K. dezerterzy" (1985) - jeden z największych przebojów lat 80., do dziś chętnie oglądany przez nowe pokolenia widzów.

Jak podkreśla Janusz Majewski w swych wspomnieniach, wybór tematyki jego filmów wiązał się z chęcią uniknięcia uwikłania się w bieżącą politykę. To jednak okazało się niemożliwe - i wtedy, kiedy wstawił się za światowej sławy czeskim operatorem filmowym Miroslavem Ondřičkiem, który miał zakaz pracy w Czechosłowacji, by pracował przy "Zaklętych rewirach", jak i wówczas, kiedy po ogłoszeniu stanu wojennego w 1981 roku groziło rozwiązanie kierowanego przez Andrzeja Wajdę Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Po rezygnacji Wajdy wybrany na prezesa Janusz Majewski nie tylko ocalił SFP, ale i dość bezpiecznie przeprowadził organizację przez trudne lata 80. W uznaniu swoich zasług dla środowiska, w 2006 roku otrzymał tytuł Honorowego Prezesa Stowarzyszenia.

Osobnym rozdziałem w reżyserskim dorobku Janusza Majewskiego jest teatr telewizji. Kiedy podejmował z nim współpracę, był jednym z niewielu reżyserów mających doświadczenie filmowe. To między innymi za jego sprawą polski teatr telewizyjny zaczął szukać własnej, pośredniej drogi między spektaklem przeniesionym ze sceny teatralnej i filmem, co w latach 90. skończyło się wręcz "ufilmowieniem" tego gatunku. Zanim to jednak nastąpiło, Majewski przygotował około 40 premier - po części przywracając gatunki nieobecne na polskich scenach. Inscenizacje Majewskiego dowodzą z jednej strony wysokiego stopnia opanowania teatralnych konwencji, z drugiej zaś umiejętności pracy z aktorem, dającej satysfakcję zarówno wykonawcy, jak i widzowi.

Ostatnie lata Janusz Majewski wraz z żoną, znaną fotograficzką Zofią Nasierowską, spędza najchętniej w mazurskich Starych Juchach, gdzie powstały dwa jego ostatnie filmy - serial "Siedlisko" i "Po sezonie". Ten ostatni film - rodzinne przedsięwzięcie z udziałem znanych aktorów, w tym Magdaleny Cieleckiej i Leona Niemczyka, którego opowieść stała się inspiracją dla scenariusza, miał być pożegnaniem Majewskiego z kinem. Ale bakcyl kina okazał się silniejszy: właśnie zapowiedział powstanie filmu Mała matura 1947, opartego na wątkach autobiograficznych.

Filmografia

Etiudy:

• 1957 - Fotografia;
• 1957 - Nadziei za dwadzieścia złotych;
• 1957 - Uśmiech bez sensu;
• 1958 - Rondo. Nagrody: II nagroda, nagroda za reżyserię i nagroda za scenariusz na Festiwalu Etiud Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej w Warszawie;
• 1960 - Most.

Filmy dokumentalne:

• 1961 - Zabawa;
• 1962 - Róża. Nagrody: III nagroda Brązowy Smok Wawelski na Ogólnopolskim Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie, 1962;
• 1962 - Album Fleischera. Nagrody: II nagroda Srebrny Smok Wawelski na Ogólnopolskim Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie, 1963; wyróżnienie na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Manheim 1963; GoldenGate Award w kategorii reportażu na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Francisco 1963;
• 1963 - Opus jazz. Nagrody: Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Bergamo, 1963; Wyróżnienie na Międzynarodowym Festiwalu Filmów dla Dzieci i Młodzieży w Cannes, 1965;
• 1964 - Jazz in Polen;
• 1964 - Pojedynek. Nagrody: Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Oberhausen 1964; Nagroda Główna na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Telewizyjnych w Buffalo, 1965; Nagroda Specjalna na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cork, 1965; dyplom na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Edynburgu, 1965; nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu, 1965; Nagroda Główna na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Vancouver, 1965;
• 1971 - Monumenty z katalogu.

Filmy fabularne:

• 1956 - Szkice węglem (scenografia);
• 1958 - Kalosze szczęścia (współscenariusz, scenografia);
• 1960 - Rzeczywistość (scenografia);
• 1962 - Kapelusz (krótkometrażowy, scenariusz i reżyseria);
• 1962 - Szpital (krótkometrażowy, scenariusz i reżyseria). Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Tours, 1963;
• 1964 - Docent H. (telewizyjny, współscenariusz i reżyseria);
• 1964 - Pierwszy pawilon (telewizyjny, współscenariusz i reżyseria). Dyplom na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Trieście, 1964;
• 1964 - Awatar, czyli zamiana dusz (telewizyjny, scenariusz i reżyseria). Nagrody: Nagroda FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Telewizyjnych w Monte Carlo, 1965; Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji, 1966; Złoty Asteroid na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Trieście, 1967;
• 1965 - Błękitny pokój (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1966 - Sublokator (scenariusz i reżyseria). Nagrody: Nagroda FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mannheim, 1967; Srebrny Medal na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cork, 1967; Nagroda Główna za scenariusz i reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie, 1968;
• 1967 - Czarna suknia (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);Nagroda za reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Telewizyjnym "O Złotą Pragę" w Pradze, 1968;
• 1967 - Ja gorę! (telewizyjny, scenariusz i reżyseria). Nagrody: Brązowy Lajkonik za film fabularny na Ogólnopolskim Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Krakowie, 1968;
• 1967 - Wenus z Ille (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1968 - Mistrz tańca (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1969 - Zbrodniarz, który ukradł zbrodnię (współscenariusz i reżyseria);
• 1969 - Urząd (telewizyjny, reżyseria);
• 1970 - Lokis. Rękopis Profesora Wittembacha (scenariusz i reżyseria). Nagrody: Złote Grono na Lubuskim Lecie Filmowym w Łagowie, 1970; Złoty Medal na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, 1970; Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Fantastycznych w Stiges, 1971;
• 1971 - Markheim (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1971 - Okno zabite deskami (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1971 - System (telewizyjny, scenariusz i reżyseria). Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmów Fantastycznych Fantastycznych w Sitges, 1972;
• 1973 - Stracona noc (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1973 - Zazdrość i medycyna (scenariusz i reżyseria);
• 1975 - Zaklęte rewiry (reżyseria). Nagrody: Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Londynie, 1975; Syrena Warszawska w kategorii filmu fabularnego, 1976; Nagroda za reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Panamie, 1977; Grand Prix na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Melbourne; 1977;
• 1977 - Sprawa Gorgonowej (współscenariusz i reżyseria);
• 1979 - Lekcja martwego języka (scenariusz i reżyseria);
• 1980 - Królowa Bona (serial telewizyjny, reżyseria);
• 1982 - Epitafium dla Barbary Radziwiłłówny (scenariusz i reżyseria);
• 1982 - Słona róża (reżyseria);
• 1985 - C.K. Dezerterzy (scenariusz i reżyseria). Nagrody: Złoty Talar na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, 1986; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia, 1987; Złota Kaczka tygodnika "Film", 1987;
• 1985 - Mrzonka (telewizyjny, scenariusz i reżyseria). Wyróżnienie za reżyserię na Festiwalu Telewizyjnym Prix Futura w Berlinie, 1987;
• 1985 - Temida (cykl telewizyjny, scenariusz);
• 1989 - Czarny wąwóz (reżyseria);
• 1990 - Napoleon (serial telewizyjny, współreżyseria);
• 1993 - Do widzenia wczoraj (scenariusz i reżyseria noweli SKOK);
• 1994 - Diabelska edukacja (telewizyjny, scenariusz i reżyseria);
• 1996 - Bar Atlantic (serial telewizyjny, reżyseria);
• 1998 - Siedlisko (serial telewizyjny, reżyseria);
• 1998 - Złoto Dezerterów (scenariusz i reżyseria). Nagrody: Srebrny Granat na Festiwalu Filmów Komediowych w Lubomierzu, 1999;
• 2005 - Po sezonie (scenariusz i reżyseria);
• 2006 - Miłość w przejściu podziemnym (scenariusz i reżyseria);
• 2009 - Mała matura 1947 (scenariusz i reżyseria) - w realizacji.

Dokonania teatralne (Teatr Telewizji, jeśli nie zaznaczono inaczej):

• 1961 - Stanisław Wygódzki, Czarna suknia;
• 1963 - Halina Auderska, Spotkanie w ciemności;
• 1967 - Yasushi Inoue, Haftowane osty;
• 1968 - Janusz Majewski, Santa Claus;
• 1969 - Mikołaj Gogol, Kłótnia;
• 1970 - Albert Camus, Sąd Ostateczny;
• 1970 - Maurice Cury, Krzesło w szczerym polu;
• 1971 - Maria Kuncewiczowa, Tristan 1946;
• 1972 - Zofia Nałkowska, Urywki swego losu;
• 1973 - Jacques Remy, Louis C. Thomas, Wspólniczka;
• 1976 - Patrick G. Clark [Janusz Majewski], Upiór w kuchni;
• 1976 - Jerzy Szaniawski, Dziewięć lat;
• 1978 - Catherine Arley, Wielki kawałek tortu w pułapce na myszy;
• 1978 - Charles de Peyret-Chappuis, Szaleństwo;
• 1978 - Philip Levene, Ptak, która może zginąć;
• 1982 - Elihu Winer, Anatomia morderstwa;
• 1984 - Molier, Mizantrop;
• 1988 - Jiři Hubač, Napoleon V.S.O.P.;
• 1989 - Marian Hemar, Dwaj panowie B.;
• 1993 - Graham Greene, Ustępliwy kochanek;
• 1993 - Patrick G. Clark [Janusz Majewski], Upiór w kuchni;
• 1994 - Neil Simon, Manhattan poker;
• 1994 - Anthony Shaffer, Kłopoty wdowy;
• 1995 - Leslie Sands, Pusta kołyska;
• 1995 - Noel Coward, Trio o zmierzchu;
• 1995 - Marian Hemar, Pierwiastek z minus jeden;
• 1996 - Agatha Christie, Pacjentka;
• 1996 - Agatha Christie, Ciemno;
• 1996 - Agatha Christie, Pułapka na szczury;
• 1996 - Agatha Christie, Popołudnie na plaży;
• 1996 - Constance Cox, Zabawa w morderstwo;
• 1996 - Marek Rębacz, Miki;
• 1997 - Bjorg Vik, Podróż do Wenecji;
• 2001 - Eric Chappell, Złodziej, Teatr Kwadrat w Warszawie;
• 2002 - Michał Komar, I Bogu dzięki;
• 2003 - Alan Ayckbourn, Siła komiczna;
• 2004 - Pierre Sauvil, Szczególna propozycja, Teatr Kwadrat w Warszawie;
• 2008 - Alan Ayckbourn, Pozory mylą.

Autor: Konrad J. Zarębski, czerwiec 2009.