Janusz Gajos w w przedstawieniu "Dozorca"Harolda Pintera, fot. Marek Dusza.

Aktor teatralny, filmowy. Urodził się 23 września 1939 roku w Dąbrowie Górniczej.

Do szkoły teatralnej zdawał czterokrotnie, pracując w Teatrze Lalek w Będzinie pod okiem słynnego reżysera Jana Dormana. Państwową Wyższą Szkołę Filmową Telewizyjną i Teatralną w Łodzi ukończył w roku 1965 jako jeden z najlepszych studentów.

Zadebiutował jeszcze w szkole rolą Pietrka w filmie dla dzieci Panienka z okienka Marii Kaniewskiej (1964). Zaraz potem otrzymał od Konrada Nałęckiego propozycję zagrania głównej roli w serialu Czterej pancerni i pies, który miał się okazać dla aktora zarówno szansą, jak i przekleństwem. Bohaterski dowódca walczącej z hitlerowskim najeźdźcą - u boku braterskiej Armii Radzieckiej - załogi czołgu "Rudy" 102, stał się prawdziwym idolem młodszej widowni. Spotkania z "żołnierzami" z "Rudego" organizowano na stadionach, w szkołach i domach kultury. Niewyobrażalna popularność serialu, wielokrotnie emitowanego w telewizji, powodowała zacieranie się granicy fikcji filmowej i historycznej prawdy, a Januszowi Gajosowi przynosiła coraz ściślejszą identyfikację z postacią i zawodowy niebyt. Był w tym czasie aktorem Teatru im. Stefana Jaracza w Łodzi, ale ról z tego okresu nie wymieniano w recenzjach. Poza kilkoma epizodami, w filmie też wtedy nie grywał.

"Bałem się, że to koniec. Zawodowa śmierć. A ja bardzo chciałem grać, bardzo chciałem być aktorem" - wspominał.

W 1970 roku przeniósł się do Warszawy. Pracował kolejno w zespołach: Teatru Komedia, Polskiego, Kwadratu i Dramatycznego. W 1977 roku wydawało się, że problemy się skończyły, kiedy Janusz Gajos wystąpił w filmie Sylwestra Szyszki Milioner i za rolę Józefa Mikuły otrzymał nagrodę na 4. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku.

"Obserwowałem tego aktora od dawna" - powiedział przy tej okazji reżyser. - "Rok wcześniej zagrał w moim filmie 'Mgła' epizod - pracownika bezpieki. I zobaczyłem, że to już inny człowiek. Wiedziałem, że w środku drzemie w nim wielki aktor, że można przełamać ramy, w które wepchnęło go życie."

Jedne ramy zniknęły, ale pojawiły się niemal natychmiast nowe, razem z rolą woźnego Tureckiego w cyklicznym programie telewizyjnym "Kabaret Olgi Lipińskiej". Postać drobnego cwaniaczka z wąsem, w waciaku i bereciku z "antenką", uznana przez krytykę za arcydzieło formy komediowej, stała się kolejną etykietką aktora. Etykietką na tyle silną, że nie zmieniła jej wspaniała rola wykolejonego schizofrenika Michała Szmańdy w kameralnym dramacie psychologicznym Filipa Bajona Wahadełko (1981), ani znakomity epizod w Człowieku z żelaza Andrzeja Wajdy (1981). Rolę Kąpielowego w Przesłuchaniu Ryszarda Bugajskiego (1982, premiera - 1989) krytyka i publiczność mogły docenić dopiero po latach, ponieważ film nie wszedł na ekrany z powodu wprowadzenia w Polsce stanu wojennego.

Tak długo oczekiwany przez aktora zwrot nastąpił za sprawą Teatru Telewizji i Kazimierza Kutza, który powierzył mu rolę Ödöna von Horvatha w dramacie Christophera Hamptona Opowieści Hollywoodu (1987). Sztuka opowiada o emigracyjnych losach wybitnych niemieckich pisarzy, którzy po dojściu Hitlera do władzy opuścili Europę i spotkali się w amerykańskiej "fabryce snów". Ich problemy oglądamy oczami von Horvatha, który obecny w każdej scenie jest kronikarzem, komentatorem i narratorem jednocześnie.

"Po tym spektaklu" - mówił reżyser - "zachwyt nad talentem Gajosa stał się powszechny. Pamiętam doskonale, jak zaraz po emisji telewizyjnej przedstawienia zadzwonił do mnie Tadeusz Łomnicki i powiedział: 'Czy ty wiesz, kto to jest Gajos? Gajos to jest wieeelki aktor.' (...) Myślę, że przed tym spektaklem Janusz czuł się aktorem niespełnionym, człowiekiem trochę pogubionym. Ciążyły nad nim stereotypy" ("Rzeczpospolita", 23 września 1999).

Ta rola przyniosła mu rzeczywiście ogromne uznanie i wyzwolenie. Niemal natychmiast posypały się propozycje filmowe i sceniczne w Teatrze Telewizji. Od kostiumowych w Kolacji na cztery ręce Paula Barza (1990, reż. Kazimierz Kutz), gdzie zagrał Jana Sebastiana Bacha, poprzez groteskowe, jak Podsiekalnikow w Samobójcy Mikołaja Erdmana (1988, reż. Kazimierz Kutz), czy wiejski sekretarz partii w Przedstawieniu 'Hamleta' we wsi Głucha Dolna Ivo Bresana (1985, reż. Olga Lipińska), po współczesne, jak Miodek, przewodniczący samorządu pracowniczego w filmie Śmierć jak kromka chleba Kazimierza Kutza (1994).

"Janusz nie musi się już obawiać żadnego zaszufladkowania" - mówiła Olga Lipińska. - "To wspaniały aktor, pracowity, utalentowany, a przede wszystkim ciągle szukający niebanalnych rozwiązań. Największym wrogiem wszelkiej sztuki jest banał. Janusz jest artystą, który stara się banału uniknąć. Może zagrać wszystko - od kabaretu, po grecką tragedię."

Dzięki rolom Roberta w Nawróconym w Jaffie Marka Hłaski (1992, Teatr Polski w Poznaniu, reż. Jan Buchwald), Astrowa w Wujaszku Wani Antoniego Czechowa (1989, Teatr Powszechny w Warszawie, reż. Rudolf Zioło), Nosa w Weselu Stanisława Wyspiańskiego (1995, Teatr Powszechny w Warszawie, reż. Krzysztof Nazar), monologom i skeczom z Kabaretu "Pod Egidą" zyskał opinię aktora wszechstronnego.

"Nigdy się nie przejmuję tym, czy gram pisarza, lekarza, hydraulika, ponieważ zawsze gram człowieka" - mówił aktor.

Zagrał też wtedy dwie ciekawe role w filmach Krzysztofa Kieślowskiego - w Dekalogu IV (1988) i w Trzech kolorach. Białym (1993).

"Udało mi się odnieść sukces nad samym sobą. Nie dałem się upchnąć w jakiś kąt, a groziło mi to bardzo często. Ciągle starałem się oszukać tych, którzy chcieli mieć ze mną spokój. Najważniejsze jest więc, aby zaskakiwać, co dla aktora jest bardzo frapujące."

Najważniejsza w tym okresie była jednak rola Cenzora w głośnym filmie Wojciecha Marczewskiego Ucieczka z kina 'Wolność' (1990).

"Postać cenzora nie cieszy się u naszych twórców szczególnym wzięciem. Trudno się dziwić. Nawet diabelskie rogi wydają się być zbyt zaszczytną charakteryzacją dla tego bezbarwnego funkcjonariusza kłamstwa. Jednakże Marczewski znalazł dla niego interesujące emploi. Cenzor w jego filmie, jako współautor nierzeczywistej wizji świata, jest jedyną osobą, do której przemówić potrafi rzeczywistość zrewoltowana. On bowiem żyje na granicy obłędu. Tak więc zadaniem Janusza Gajosa w głównej roli było ukazanie reakcji natury trywialnej i cynicznej na dręczące wyzwanie prawdy. Z tego trudnego zadania Gajos wywiązał się brawurowo, tworząc jedną z najlepszych kreacji w swojej aktorskiej karierze" (Jan Józef Szczepański, "Bardzo poważny żart Marczewskiego", "Film" 1990, nr 52).

W latach 1984-2000 Janusz Gajos był jedną z gwiazd Teatru Powszechnego w Warszawie. Na tej scenie stworzył ważne role teatralne jako On w Ławeczce Aleksandra Gelmana (1986, reż. Maciej Wojtyszko) ("Gajos, wyrastający ostatnio na jednego z czołowych aktorów warszawskich scen, stwarza tutaj bardzo interesującą kreację..." - Lucjan Kydryński, "Kurier Warszawski", "Przekrój" 1987, nr 2186), Koczkariow w Ożenku Mikołaja Gogola (1995, reż. Andrzej Domalik), Carter w Simpatico Sama Sheparda (1999, reż. Mariusz Grzegorzek) i tytułowy bohater w Swidrygajłowie, adaptacji Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego (2000, reż. Andrzej Domalik).

"Gajos gra Swidrygajłowa koncertowo, delikatnie, wychwytując wszelkie niuanse, nie pozwalając sobie na szarże, przez cały czas z dystansem wobec siebie i postaci. Jak on potrafi utrzymać się w ryzach, by nie zrobić jednego kroku za dużo, nie powtórzyć gestu dla lepszego efektu, nie dać się ponieść słowu..." (Ewa Zielińska, "Koncertmistrz", "Rzeczpospolita" 2000, nr 207).

Udowodnił też, że znakomicie czuje się w monodramie. Msza za miasto Arras wg aluzyjnej powieści Andrzeja Szczypiorskiego (1994, reż. Krzysztof Zaleski) bardzo długo utrzymywała się w repertuarze Teatru Powszechnego.

"Aktor rozpoczyna monodram jako siwy, zmęczony życiem starzec, mówiący z trudem i wysiłkiem, jakby próbował odsunąć od siebie widma przeszłości. W trakcie owej opowieści Janowi jakby ubywało lat. Relacjonuje wypadki z Arras, jakby działy się wczoraj. Co więcej - widać w jego grze przemianę, jaką przeszedł w ich wyniku narrator-bohater. Czyni to wszystko środkami prostymi i oszczędnymi, tak jednak stosowanymi, że przez prawie półtorej godziny trwania spektaklu nawet na moment nie można odeń oderwać uwagi, on zaś przez cały ten czas panuje nad publicznością. To zaiste wielkie osiągnięcie aktorskie" (Andrzej Z. Kowalczyk, "Ostrzeżenie", "Kurier Lubelski" 12listopada 1997, nr 261).

W kinie grał bardzo dużo. W komercyjno-rozrywkowym - gangsterów, oszustów, skorumpowanych policjantów i złodziei (Ekstradycja Wojciecha Wójcika, 1996; Egzekutor Filipa Zylbera, 1999; Fuks Macieja Dutkiewicza, 1999; Ostatnia misja Wojciecha Wójcika, 1999; To ja, złodziej Jacka Bromskiego, 2000). W artystycznym - ludzi z problemami (wysoko oceniona i nagrodzona rola walczącego z nałogiem alkoholika w kameralnym filmie Janusza Morgensterna Żółty szalik (2000):

"Janusz Gajos, grając alkoholika, człowieka cierpiącego i zadającego cierpienie, stworzył kreację, która imponuje czystością wyrazu i samodyscypliną." (Krzysztof Demidowicz, "Żółty szalik", "Film" 2000, nr 12)

Sukcesem okazała się także tytułowa rola aktora w spektaklu Teatru Telewizji Bigda idzie wg powieści Juliusza Kadena-Bandrowskiego w reżyserii Andrzeja Wajdy (1999).

"Nie jestem zwolennikiem dzielenia włosa na czworo, ale wiem, że czas poświęcony pracy w tym zawodzie procentuje. Czasem na setnym przedstawieniu doznajemy olśnienia. Teatr jest magią i to ona mnie tak mocno przy nim trzyma. Scena, kulisy wywołują uczucia, których, przyznaję, nie potrafię ani opisać, ani nazwać. I mimo tylu lat na scenie wciąż towarzyszą mi te same niezwykle intensywne wrażenia, które pojawiły się czterdzieści lat temu, gdy po raz pierwszy zobaczyłem od kulis Teatr Lalek Dormana. Pusty, ciemny i cichy. Dekoracje uniesione, gdzieś tam jakieś robocze światełko, w kącie zapomniane resztki scenografii. I ta pusta widownia jak olbrzymi, dziwny, śpiący twór, ale z chwilą przebudzenia staje się czymś wspaniałym. I że to ode mnie zależy, czy się tak stanie. To właśnie trzyma mnie przy teatrze wbrew wszelkim rozsądnym zasadom" ("Wszyscy podejmujemy ryzyko", "Gazeta Wyborcza" 13 kwietnia 2001).

W 2002 roku aktor wykreował kolejną postać z rosyjskiej klasyki - Horodniczego w Rewizorze Mikołaja Gogola - inscenizacji Andrzeja Domalika z warszawskiego Teatru Dramatycznego (2002).

Od 2003 roku Gajos należy do zespołu warszawskiego Teatru Narodowego. Zagrał tutaj główne role - Willy'ego Lomana w Śmierci komiwojażera Arthura Millera (2004, reż. Kazimierz Kutz) i Księdza Kubalę w Nartach Ojca Świętego Jerzego Pilcha (2004, reż. Piotr Cieplak), a także Fouqueta we Władzy Nicka Deara (2005, reż. Jan Englert), Czelcowa w Miłości na Krymie Sławomira Mrożka (2007, reż. Jerzy Jarocki) i Lebiediewa w Iwanowie Antoniego Czechowa (2008, reż. Jan Englert). U młodej reżyserki Małgorzaty Bogajewskiej wystąpił jako Ojciec we współczesnym dramacie Amanity Muskarii Daily soup (2007). Można go było również oglądać na scenie warszawskiego Teatru Polonia w tytułowej roli w Romulusie Wielkim Friedricha Dürrenmatta (2009, reż. Krzysztof Zanussi).

W ostatnich latach ciekawe role stworzył w Teatrze Telewizji jako Generał w Czwartej siostrze Janusz Głowackiego (2002, reż. Agnieszka Glińska) i Klaudiusz w Hamlecie Williama Szekspira (2003, reż. Łukasz Barczyk). Znakomity był jako Pułkownik w podejmującym rozliczenia z PRL-em dramacie Wojciecha Tomczyka Norymberga (2006, reż. Waldemar Krzystek).

Najważniejsze role filmowe aktora ostatnich lat to uwikłany w polską rzeczywistość lat 60. Andrzej Hoffman w Tam i z powrotem Wojciecha Wójcika (2001), Cześnik w Wajdowskiej Zemście (2002) i brat Zdrówko w magicznym Jasminum Jana Jakuba Kolskiego (2006). Gajos zagrał także m.in. wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza w filmie Chopin. Pragnienie miłości Jerzego Antczaka (2002) i warszawskiego kloszarda Lupina w refleksyjnej, romantycznej komedii Zakochany Anioł Artura Więcka "Barona" (2005).

Ważniejsze nagrody:

• 1977 - Nagroda aktorska za rolę w filmie Milioner na 4. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1981 - Nagroda aktorska za rolę w filmie Wahadełko na 7. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1986 - Złoty Ekran za rolę w filmie Bing-Bang oraz za wybitne kreacje aktorskie w Teatrze Telewizji (Zapomniany diabeł, Mgiełka, Przedstawienie 'Hamleta' we wsi Głucha Dolna);
• 1989 - Złota Kaczka za kreację w filmie Przesłuchanie;
• 1990 - Nagroda aktorska za role w filmach Przesłuchanie i Ucieczka z kina 'Wolność' na 15. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1992 - Nagroda za drugoplanowe role w filmach Kiedy rozum śpi i Szwadron na 17. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 1993 - Główna Nagroda Aktorska na 33. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych za rolę Roberta w Nawróconym w Jaffie Marka Hłaski w Teatrze Polskim w Poznaniu;
• 1995 - Nagroda aktorska na 35. Kaliskich Spotkaniach Teatralnych za rolę Koczkariewa w Ożenku Mikołaja Gogola w Teatrze Powszechnym w Warszawie;
• 1996 - Nagroda aktorska na 21. Opolskich Konfrontacjach Teatralnych za rolę Nosa w Weselu Stanisława Wyspiańskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie;
• 1999 - Nagroda za najlepszą rolę drugoplanową w filmie Fuks na 24. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku;
• 2000 - Nagroda Specjalna Canal+ za rolę w filmie Żółty szalik na 25. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku; Feliks Warszawski za rolę tytułową w spektaklu Swidrygajłow wg Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego w Teatrze Powszechnym w Warszawie;
• 2001 - Orzeł - Polska Nagroda Filmowa za najlepszą rolę drugoplanową w filmie To ja, złodziej; Grand Prix za rolę tytułową w spektaklu telewizyjnym Bigda idzie Festiwalu "Dwa Teatry" w Sopocie; II miejsce w plebiscycie publiczności na najlepszą rolę męską, za rolę Onego w przedstawieniu Ławeczka Aleksandra Gelmana na 40. Rzeszowskich Spotkaniach Teatralnych; Orzeł - Polska Nagroda Filmowa za najlepszą rolę drugoplanową, za rolę Romana Wyskocza w filmie To ja, złodziej Jacka Bromskiego; Tele Maska - nagroda dla najlepszego aktora sezonu w Teatrze Telewizji przyznawana w plebiscycie czytelników "Tele Tygodnia" i widzów Teatru Telewizji; Statuetka "Jańcia Wodnika" za rolę Bohatera w filmie Żółty szalik Janusza Morgensterna na Ogólnopolskim Festiwalu Sztuki Filmowej "Prowincjonalia" we Wrześni; Wiktor - nagroda Akademii Telewizyjnej w kategorii najlepszy aktor;
• 2002 - Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski; Zwycięstwo w plebiscycie "Rzeczpospolitej" na najpopularniejszego aktora; Busola - nagroda tygodnika "Przegląd" przyznawana ludziom, którzy dla innych są wzorem do naśladowania i pomagają potrzebującym;
• 2003 - Super Wiktor - nagroda Akademii Telewizyjnej za całokształt twórczości; Kryształowy Granat dla najlepszego aktora komediowego na 7. Ogólnopolskim Festiwalu Filmów Komediowych w Lubomierzu; Nagroda Ministra Kultury za całokształt twórczości w dziedzinie teatru; Statuetka "Jańcia Wodnika" dla najlepszego aktora za rolę Andrzeja Hoffmana w filmie Tam i z powrotem Wojciecha Wójcika na Ogólnopolskim Festiwalu Sztuki Filmowej "Prowincjonalia" we Wrześni; Grand Prix za rolę Generała w przedstawieniu Teatru Telewizji Czwarta siostra Janusza Głowackiego w reżyserii Agnieszki Glińskiej na 3. Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry" w Sopocie; Byk Sukcesu - nagroda miesięcznika "Sukces";
• 2005 - Złote Berło - wyróżnienie Fundacji Kultury Polskiej za "wirtuozerskie kreacje teatralne i filmowe pogłębiające prawdę o człowieku naszych czasów"; Nagroda dla najlepszego aktora w plebiscycie publiczności za rolę Księdza Kubali w przedstawieniu Narty Ojca Świętego Jerzego Pilcha w reżyserii Piotra Cieplaka z Teatru Narodowego w Warszawie na 11. Ogólnopolskim Festiwalu Sztuk Przyjemnych i Nieprzyjemnych w Łodzi;
• 2006 - Złota Podkowa za najlepszą rolę męską, za rolę brata Zdrówko w filmie Jasminum Jana Jakuba Kolskiego na Festiwalu Filmowym "Wakacyjne Kadry" w Cieszynie;
• 2007 – Orzeł - Polska Nagroda Filmowa w kategorii najlepsza główna rola męska, za rolę brata Zdrówko w filmie Jasminum w reżyserii Jana Jakuba Kolskiego; Grand Prix za rolę Pułkownika w przedstawieniu telewizyjnym Norymberga Wojciecha Tomczyka w reżyserii Waldemara Krzystka na 7. Festiwalu Teatru Polskiego Radia i Teatru Telewizji Polskiej "Dwa Teatry" w Sopocie;
• 2009 - Honorowy Złoty Anioł za wkład w sztukę aktorską i niezależność twórczą na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym Tofifest w Toruniu.

Opracowanie: grudzień 2001.
Aktualizacja: Monika Mokrzycka-Pokora, listopad 2009.