Ignacy Gogolewski, 1968, fot. Jerzy Troszczyński / Filmoteka Narodowa / www.fototeka.fn.org.pl


Aktor teatralny i filmowy, urodził się w 1931 roku w Ciechanowie.

W 1953 ukończył wydział aktorski warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej. Po dyplomie został zaangażowany do Teatru Polskiego w Warszawie, gdzie grał do roku 1959. Powracał do niego jeszcze dwukrotnie: 1975-80, 1992-2000). W latach 1959-62 i 1968-71 był aktorem warszawskiego Teatru Dramatycznego. Od 1965 do 1968 występował w Teatrze Współczesnym w Warszawie. Oprócz pracy aktorskiej trzykrotnie pełnił funkcję dyrektora: Teatru Śląskiego w Katowicach (1971-74), Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie (1980-85) i Teatru Rozmaitości w Warszawie (1985-89). Obecnie jest aktorem Teatru Narodowego w Warszawie.

Jego wykładowcami i nauczycielami zawodu byli: Jan Kreczmar, Maria Dulęba, Zofia Małynicz, Jan Świderski, Marian Wyrzykowski, Janina Romanówna. Od nich uczył się dbałości o czystość słowa, umiejętności operowania głosem, szacunku do rytmu prozy i wiersza. Można powiedzieć, że Ignacy Gogolewski - obdarzony dobrymi warunkami zewnętrznymi, znakomicie czujący się w repertuarze klasycznym - jest jednym z ostatnich kontynuatorów starej szkoły aktorskiej. O początkach swojej kariery mówi:

"zaangażowany po studiach do Teatru Polskiego zetknąłem się z całą plejadą ludzi wybitnych, i takich, których nazwiska może niczego by dziś nie mówiły. Wszyscy oni razem stanowili akademię umiejętności zawodowych praw i reguł najczęściej niepisanych, lecz bez tych reguł dzisiejszy teatr nie ruszyłby z miejsca..." ("Teatr" nr 5/1974).

Po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę wybitną kreacją Gustawa-Konrada w Dziadach Adama Mickiewicza wyreżyserowanych przez Aleksandra Bardiniego (1955). Pisano, że "błysnął wybitnym talentem i opanowaniem warsztatu", "oczarował publiczność swoją osobowością i pięknie podanym wierszem". Krytycy jednogłośnie uznali młodego aktora za kontynuatora najszlachetniejszych tradycji teatru romantycznego.

Potem przyszły następne role: Maurycy w Lecie w Nohant Jarosława Iwaszkiewicza (1956), Achilles w sztuce Artura Marii Swinarskiego Achilles i Panny (1956), Rizzio w Marii Stuart Juliusza Słowackiego (1958), tytułowa rola w Mazepie Juliusza Słowackiego (1959). Na scenie Teatru Dramatycznego grał m.in. Pastora Hale w sztuce Arthura Millera Proces w Salem (1959) i poetę Jęzorego w sztuce Stanisława Ignacego Witkiewicza W małym dworku (1959). Wcielając się w postać Jęzorego, jakże odmienną od dotychczas granych, ukazał wielopłaszczyznowość swego warsztatu aktorskiego. Bawił się deklamacją, parodiując styl klasyczny. Zupełnie odmienna od przyjętych forma mówienia tekstu Witkiewicza stała się szalenie odkrywcza i nowatorska w swej wymowie.

"W dorobku artystycznym Gogolewski najbardziej ceni obecność wewnętrznej dialektyki. Tworzenie czegoś, a następnie wyzwolenie się z tego, co zostało stworzone. (...) Gogolewski, pierwszy po wojnie Gustaw-Konrad, wypracował styl romantyczny. Cechą charakterystyczną tego stylu jest nierozłączne splecenie walorów lirycznych i dramatycznych. Lecz Gogolewski stworzywszy pewien styl w aktorstwie, zadbał, aby się zeń wyzwolić. Dlatego Gogolewski grywa w Witkacym..." (Krzysztof Głogowski, "Słowo Powszechne" nr 14/1976).

Aktor nieustannie poszerzał swój repertuar, grając Nerona w Brytaniku Jeana Racine'a (1963), Janka w Moście Jerzego Szaniawskiego (1963), Gustawa w Ślubach panieńskich Aleksandra Fredry (1963). Wybitnym osiągnięciem była rola Zygmunta Augusta w słynnych Kronikach królewskich Stanisława Wyspiańskiego (1968) w reżyserii Ludwika René w Teatrze Dramatycznym.

"Udział w tym przedstawieniu pozwolił Gogolewskiemu na coś więcej niż samą demonstrację dojrzałości swej sztuki, (...) pokazał swojego Zygmunta Augusta w pełnym wymiarze narastających uczuć, konsekwentnego w grze miłosnej i w grze o władzę, pełnego żaru w scenach wyznań i scenach żałobnych lamentacji" (Witold Filler, "Ignacy Gogolewski", WAiF Warszawa 1979).

Role telewizyjne Ignacego Gogolewskiego, powstałe w latach 60. i 70., nie dają się zamknąć w jednej formule. Są zbyt różnorodne. Odnaleźć w nich można cechy zarówno dawnych romantycznych kreacji teatralnych, jak i późniejszych filmowych. Zagrał m.in. Rodriga w Cydzie Pierre'a Corneille'a (1969), tytułowego Mazepę w dramacie Juliusza Słowackiego (1969), Zenona Ziembiewicza w Granicy Zofii Nałkowskiej (1970), Jego w Drugim pokoju Zbigniewa Herberta (1970), Tadeusza w Śniadaniu u Desdemony Janusza Krasińskiego (1975).

Gogolewski ma również w swym dorobku wiele ról filmowych. Występował w filmach najwybitniejszych polskich reżyserów: w Trudnej miłości (1953) i Samotności we dwoje (1968) Stanisława Różewicza, Wystrzale (1965) i Hrabinie Cosel (1968) Jerzego Antczaka. Zagrał także tytułowego Bolesława Śmiałego (1971) w obrazie Witolda Lesiewicza oraz Cypriana Kamila Norwida w Domu św. Kazimierza (1983) we własnej reżyserii. Najgłębiej jednak zapadł w pamięć widzów Antek Boryna z telewizyjnego serialu Chłopi Jana Rybkowskiego (1972), będącego ekranizacją nagrodzonej Noblem powieści Władysława Reymonta. Antek Gogolewskiego "urzekał swą prostotą" i "żarem miłosnego opętania". Było w tej roli coś prostackiego i szlachetnego zarazem.

"Antek Boryna - czerpie swą siłę z nieprzemijającej wiary w ziemię. (...) To wieśniak posiadający jakby prostotę majestatu, wrodzoną godność osobistą, obie te cechy zrodziły się z nieustannego obcowania z ziemią - żywicielką i władczynią jednocześnie..." (Lidia Klimczak, "Aktor znaczy indywidualność", "Panorama Polska" nr 5/1984).

Dociekania, na czym opiera się siła i mistrzostwo warsztatu aktorskiego Gogolewskiego, kończyły się zwykle konkluzją:

"Sukces jego aktorstwa polega na znakomitym portretowaniu rozdarć wewnętrznych człowieka. Stąd powodzenie nie tylko w tworzeniu scenicznych czy telewizyjno-filmowych postaci z kart Mickiewicza, Słowackiego, Puszkina, Szekspira czy Dostojewskiego. Sukces Antka Boryny w 'Chłopach' również na tej właściwości się zasadza. (...) Drugą dominantą jest głos i doskonałe wyczulenie na frazę muzyczną wypowiadanego słowa. Pozwalają one artyście wydobyć całą barwę i piękno wypowiedzi. Przypomnijmy tutaj płyty 'Wielkie monologi romantyczne' i 'Słowa miłości i rozpaczy' " (Krzysztof Głogowski, "Mistrz poetyckiego tonu", "Kierunki" nr 50/1987).

Po pożarze Teatru Rozmaitości w Warszawie, w 1989 roku, artysta wycofuje się z czynnego życia zawodowego. W 1992 ukazuje się jego książka "Wszyscy jesteśmy aktorami...", zawierająca wspomnienia, a także przemyślenia i spostrzeżenia dotyczące pracy zawodowej.

Po kilkuletniej przerwie powrócił na scenę Teatru Polskiego, gdzie grał główną rolę w Krzesłach Eugene'a Ionesco (1995), Rejenta Milczka w Zemście Aleksandra Fredry (1998). Znakomitą kreację stworzył w sztuce Aktor Minetti Thomasa Bernharda (1999).

"Tę wielką rolę w Teatrze Polskim reżyser powierzył Gogolewskiemu, który wydobywa z niej wiele tonów, sporo zaskakujących, łamiących przyzwyczajenia realistycznej narracji. (...) Gogolewski stworzył postać trudną do jednoznacznego określenia, wielką i małą, kabotyna i zarazem powalanego klęską człowieka, który namiętnie poszukuje nowej formuły teatru" (Tomasz Miłkowski, "Aktorskie tajemnice", "Trybuna", 10 grudnia 1999).

Do ostatnich osiągnięć artystycznych Gogolewskiego należą: doceniona Nagrodą im. Aleksandra Zelwerowicza, rola hrabiego Szarma w Operetce Witolda Gombrowicza (2000) oraz Laurenty w Na czworakach Tadeusza Różewicza (2001) na scenie Teatru Narodowego. Te dwie role stanowią swoiste uwieńczenie dorobku aktorskiego artysty.

"Niby dwie równorzędne role, zagrane znakomicie, w tym samym ironicznie błazeńskim stylu, wymarzonym, jak się zdaje, dla aktora, który niegdyś uosabiał na polskiej scenie ideał bohatera romantycznego. (...) Powiadam - niby, bo przecież mimo całego mistrzostwa Gogolewskiego Laurenty jest już tylko powtórką z Szarma, zgodnie z zasadą filmowego 'sequelu' wyostrzającą te cechy postaci, które za pierwszym razem najbardziej podobały się publiczności. Gogolewski w przedstawieniu Kutza jako zdziecinniały a chutliwy poeta u kresu życia jest więc przede wszystkim postacią jeszcze bardziej komiczną niż wyfraczony Szarm z laseczką. Problem jednak w tym, że w 'Operetce' postać taka byłaby znakiem nowej interpretacji dramatu - najbardziej wyrazistym znakiem jego otwarcia! - w 'Na czworakach' natomiast jest oczywistym potwierdzeniem najprostszego odczytania sztuki. Znakiem jej zamknięcia" (Jacek Kopciński, "Biała pierś róży i inne pokusy inscenizatora", "Teatr" nr 3/2001).

W 2001 roku aktor wystąpił także w roli Senatora w Mickiewiczowskich Dziadach w reżyserii Krzysztofa Babickiego na lubelskiej scenie Teatru im. Osterwy. Natomiast na scenie Narodowego, z którą związany jest od 2000 roku, zagrał ostatnio m.in. Eurypidesa w Żabach Arystofanesa w reżyserii Zbigniewa Zapasiewicza (2002), Eustachego w Ostatnim Tomasza Łubieńskiego w reżyserii Tadeusza Bradeckiego (2003) oraz role Hrabiego, Konstantego, Króla Ignacego i Ojca w znakomitym przedstawieniu Błądzenie Jerzego Jarockiego na motywach twórczości Witolda Gombrowicza (2004). Narysował doskonałe portrety Konrada w Żarze Christophera Hamptona w reżyserii Edwarda Wojtaszka (2007), a na scenie warszawskiego Teatru Polonia Onufrego Ciaputkiewicza w komedii Michała Bałuckiego Grube ryby w reżyserii Krystyny Jandy (2008).

W latach 2005-2006 Ignacy Gogolewski był prezesem Związku Artystów Scen Polskich. Objął tę funkcję przy sprzeciwie części środowiska, które pamiętało zachowanie aktora w latach 80. Gogolewski poparł wówczas stan wojenny, nie przyłączył się do aktorskiego bojkotu telewizji. Obecnie aktor jest przewodniczącym Kapituły Członków Zasłużonych ZASP.

Ważniejsze nagrody:

• 1962 - Nagroda Komitetu ds. Radia i Telewizji za role w Teatrze Polskiego Radia;
• 1964 - Nagroda Państwowa II stopnia za wybitne osiągnięcia aktorskie, a w szczególności za rolę Nerona w Brytaniku Jeana Racine'a, Gucia w Ślubach Panieńskich Aleksandra Fredry oraz za rolę tytułową w Portrecie Doriana Graya OscaraWilde'a (ta ostatnia w Teatrze Telewizji);
• 1966 - Nagroda za rolę Króla w sztuce Marii Dąbrowskiej Stanisław i Bogumiła na 7. Wrocławskim Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych we Wrocławiu;
• 1968 - Srebrna Maska w plebiscycie czytelników "Ekspressu Wieczornego" na najpopularniejszych aktorów Teatru Telewizji;
• 1969 - Nagroda Komitetu ds. Radia i Telewizji za kreację aktorską w spektaklu telewizyjnym Mazepa Juliusza Słowackiego;
• Złoty Ekran sezonu 1969/70 za najwybitniejsze kreacje aktorskie w spektaklach Teatru Telewizji: Mazepa Juliusza Słowackiego, Bracia Karamazow Fiodora Dostojewskiego oraz w filmie telewizyjnym Urząd wg powieści Tadeusza Brezy;
• 1973 - Nagroda zespołowa Komitetu ds. Radia i Telewizji za telewizyjny film seryjny wg powieści Władysława Reymonta Chłopi;
• 1977 - Nagroda Indywidualna I stopnia Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji za reżyserię przedstawienia W małym dworku Stanisława Ignacego Witkiewicza w Teatrze Telewizji;
• 1982 - Nagroda "Trybuny Ludu" za całokształt pracy reżyserskiej i aktorskiej w teatrach dramatycznych w kraju oraz w Teatrze Telewizji, zwłaszcza za popularyzację klasyki polskiej;
• 1982 - Złoty Ekran za inscenizację Pierwszego dnia wolności Leona Kruczkowskiego w Teatrze im. Osterwy w Lublinie;
• 1983 - Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji I stopnia za całokształt osiągnięć aktorskich w Teatrze Telewizji;
• 1984 - Nagroda Specjalna jury 10. Opolskich Konfrontacji Teatralnch "Klasyka Polska" w Opolu za dbałość o kulturę słowa poetyckiego w przedstawieniu Fantazy Juliusza Słowackiego w Teatrze im. Osterwy w Lublinie;
• 1985 - Nagroda Teatralna Wojewody Lubelskiego za wybitne osiągnięcia artystyczne;
• 1985 - Nagroda Artystyczna im. Włodzimierza Pietrzaka za dokonania w zakresie sztuki aktorskiej i działalności teatralno-reżyserskiej;
• 1988 - Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji za wybitne interpretacje poezji i prozy w audycjach artystycznych Polskiego Radia oraz współpracę z Telewizją Polską;
• 1995 - Honorowy medal im. Juliusza Osterwy;
• 2000 - Nagroda im. Aleksandra Zelwerowicza za rolę Hrabiego Szarma w Operetce Witolda Gombrowicza w Teatrze Narodowym w Warszawie;
• 2002 - Nagroda im. Cypriana Kamila Norwida za role w Teatrze Narodowym: Laurentego w Na czworakach Tadeusza Różewicza w reżyserii Kazimierza Kutza, Hrabiego Szarma w Operetce Witolda Gombrowicza w reżyserii Jerzego Grzegorzewskiego oraz Eurypidesa w Żabach Arystofanesa w reżyserii Zbigniewa Zamachowskiego;
• 2004 - Nagroda im. Tadeusza Żeleńskiego-Boya przyznawana przez Klub Krytyki Teatralnej (polska sekcja AICT);
• 2006 - Medal z okazji jubileuszu Teatru im. Juliusza Osterwy;
• 2008 - Splendor Splendorów - Nagroda Teatru Polskiego Radia.

Opracowanie: grudzień 2001.
Aktualizacja: Monika Mokrzycka-Pokora, wrzesień 2009.