Dorota Kędzierzawska, fot. Wojciech Strożyk /Reporter / East News

Reżyser filmowa i scenarzystka. Urodzona w 1957 w Łodzi.

Studia reżyserskie ukończyła w Państwową Wyższą Szkołę Filmową Telewizyjną i Teatralną w Łodzi w 1981 roku. Wcześniej studiowała na Wydziale Kulturoznawstwa Uniwersytetu Łódzkiego (1976-78) i przez dwa lata reżyserię w WGiK w Moskwie. Jest córką reżysera filmowego Jadwigi Kędzierzawskiej, autorki filmów dla dzieci. Od dzieciństwa zżyta z planem filmowym, gdzie często towarzyszyła matce. W 1972 wystąpiła w jednym z jej filmów Ucieczka-Wycieczka. Potem w latach 80. zdobywała doświadczenie zawodowe, kilkakrotnie podejmując się współpracy reżyserskiej i funkcji II reżysera w filmach matki. Pierwszym dużym sukcesem Kędzierzawskiej była nominacja w 1982 szkolnej etiudy Jajko do studenckiego Oscara w roku 1983 w Los Angeles.

Dorota Kędzierzawska zrealizowała jak dotąd niewiele filmów, bez wątpienia jednak obrazy, które wyszły spod jej ręki uprawniają do tego, by mówić o kinie autorskim. Przede wszystkim są to filmy z założenia niekomercyjne, o trudnych, bolesnych sprawach. Mówią o ludziach osamotnionych, zepchniętych na margines, często po prostu ubogich, beznadziejnie oczekujących uczucia, zrozumienia czy pomocy. O ludziach słabych i bezradnych.

To wybór świadomy. "Nie interesują mnie ludzie silni, którzy wszystko mają zaplanowane i idą od sukcesu do sukcesu. Słabi inaczej patrzą na życie" - powiedziała w wywiadzie Barbarze Hollender ("Rzeczpospolita" 17-18 października 1998).

Jej punkt widzenia, to punkt widzenia ludzi przytłoczonych goryczą starości, odrzuconego dziecka, bezsilnej, gotowej na wszystko kobiety walczącej o miłość męża.

"Kędzierzawska porusza tematy świadczące o społecznej wrażliwości, charakterystyczne dla kina zaangażowanego, ale - i to czyni je niezwykle oryginalnymi - ich poetycki język przynależy do innej materii. Opisując bohaterkę 'Nic' w kategoriach realistycznych, jest się bardzo daleko od filmu Kędzierzawskiej" - napisała Bożena Janicka. ("Kino" 10/1998)

Podobnie można powiedzieć o innych filmach reżyserki. Każdy z nich dotyczy trudnego problemu społecznego lub psychologicznego, żaden jednak nie jest doraźnie publicystyczny w swojej wymowie.

Dorota Kędzierzawska posługuje się specyficznym, jej tylko właściwym językiem filmowym. Starannie buduje każde ujęcie, zwraca uwagę na detale scenografii, światło i kolor, najdrobniejsze gesty i spojrzenia składające się na grę aktorską, w przemyślany sposób tworząc atmosferę filmowego świata i portrety postaci. Obraz filmowy to w jej twórczości sprawa pierwszorzędna, podstawowa forma przekazu, słowo zaś używane jest z zadziwiającą oszczędnością. "Sama taka jestem - diagnozuje reżyserka. - Mało mówię, dlaczego więc moje filmy miałyby być przegadane?" ("Rzeczpospolita" 17-18 października 1998)

Reżyserka rezygnuje z przekazania jakiejś informacji za pomocą słów, jeśli tylko może to uczynić samym obrazem. W jej filmach bohaterowie są milkliwi, zamknięci w sobie, w swoim opuszczeniu. Przygotowując scenopis filmu, często skreśla dialogi, zapisane wcześniej w scenariuszu. Mówiąc o swojej pracy, podkreśla, jak dużą rolę przywiązuje do precyzyjnego scenopisu, który niekiedy zamienia się w grubą książkę.

Staranne kadry filmów Kędzierzawskiej w dużej mierze są zasługą operatora Artura Reinharta, współpracującego z nią przy najgłośniejszych filmach (Wrony, Nic). Krytycy, doceniając kunszt zdjęć filmowych, paradoksalnie jednak ich urodę czynią przedmiotem krytyki. We Wronach, filmie o samotności dziecka, uroda zdjęć była jeszcze stosunkowo łatwa do zaakceptowania. Pięknie filmowana pusta plaża, bezkresne morze, ptaki, miały czytelne znaczenie symboliczne. "Wypełniając kadry wielkimi płaszczyznami - woda, piasek, niebo - udało się uchwycić ten szczególny rodzaj nieobecności, tak bardzo raniący bohaterkę" - pisała Katarzyna Jabłońska ("Więź" 2/1995).

Inaczej już było z filmem Nic. W wielu recenzjach (np. Jan Olszewski "Film" 10/1998 i Jerzy Żurek "Przekrój" 44/1998) podkreślano, że uroda kadrów, zderzona z ponurą, okrutną treścią, tworzy trudny do przyjęcia dysonans, okrucieństwo treści przekazywane za pomocą sielankowego obrazu jest nie do przyjęcia. Wnikliwie analizująca ten film Bożena Janicka w cytowanym już artykule, wskazywała jednak na szczególny, nie sielankowy, rodowód piękna utrwalonego w kadrach filmu, piękna nierealistycznego, niepokojącego, bo przetworzonego z brzydoty, które samo w sobie jest już rodzajem przekazu.

Dorota Kędzierzawska daleka jest od myślenia o sukcesie kasowym. Jej, często uważane za hermetyczne, filmy mają jednak swoją wierną widownię, której reżyserka zapewne nie zamierza zdradzić, gdyż - jak sama mówi - nie widzi siebie w roli reżysera filmów komercyjnych. Ale już kilka lat temu deklarowała: "nie jest moim życiowym zamierzeniem opowiadanie wyłącznie o rzeczach tragicznych i smutnych" ("Film" 10/1998).

W zrealizowanym dopiero kilka lat po filmie Nic filmie Jestem (2005 rok) mówi jednak o rzeczach nad wyraz smutnych, choć przełamanych nutą optymizmu. Bohater filmu, mały uciekinier z domu dziecka, chłopiec zwany Kundlem to w gruncie rzeczy bliźniaczy brat dziewczynki z Wron. Jak ona opuszczony i spragniony uczuć, jak ona wchodzi w rolę dorosłego (ale jakże różniącego się od prawdziwych dorosłych, zimnych i pozbawionych uczuć), by samotności zaprzeczyć. A wraz z nim dziewczynka zwana Kuleczką, z którą, jak się okazuje, wiele go łączy.

"To baśń o okrutnych, głupich i nieodpowiedzialnych dorosłych, którzy umieją tylko upokarzać. Paskudnych, zdegenerowanych i zazdrosnych wyrostkach. I o zdolnych do współczucia dzieciach. Kundel i Kuleczka trafiają na siebie, bo są wrażliwi, otwarci na drugiego człowieka. Bo 'Jestem' to film o grzechu braku zainteresowania. I o egoizmie. Dorocie Kędzierzawskiej doskonale udało się opowiedzieć - i to w baśniowej, mocno odrealnionej formie - o tej traumie współczesności. Dla matki Kundel mógłby nie istnieć."

Nakręcona dwa lata później nowa filmowa opowieść Kędzierzawskiej jest historią już właściwie całkiem pogodną. Owszem, jej bohaterka kreowana przez Danutę Szaflarską starsza pani jest osamotniona, ma wyrodnego syna i nieczułą wnuczkę, ale sama jest pogodna, otwarta na ludzi i wcale nie milcząca jak inni bohaterowie Kędzierzawskej. Przeciwnie, rozmawia dużo i chętnie, nawet z psem. Już sam tytuł: Pora umierać to przecież powiedzonko ponure w treści, które jednak od dawna funkcjonuje w języku jako nieco żartobliwe. Starsza pani w filmie Kędzierzawskiej nie umiera zresztą, przeciwnie, znajduje sposób, by "wyrolować" nieczułą rodzinę i na resztę swoich dni zapewnić sobie kontakt z ludźmi, których polubiła, i którzy na to zasługują.

Film staranny, jak zwykle u Kędzierzawskiej pod względem plastycznym, na tle poprzednich filmów reżyserki razi nieco brakiem rozmachu formalnego, można wręcz powiedzieć, że zbliża się do formuły Teatru Telewizji. Nietrudno zgadnąć, że musiały na tym zaważyć względy natury finansowej.

Ostatnim filmem Doroty Kędzierzawskiej jest "Jutro będzie lepiej". To również opowieść o opuszczonych dzieciach, trzech chłopcach z Rosji, którzy postanawiają przedostać się do Polski, by tu szukać lepszego życia.


Filmografia

Etiudy szkolne i filmy dokumentalne:

• 1981 - Agnieszka
   
• 1982 - Jajko (Nagrody: 1983 - Monachium, I nagroda na Europejskim Festiwalu Filmów Studenckich; 1984 - Sosnowiec, Konfrontacje Etiud PWSFTviT i WRiTv UŚ, wyróżnienie w kategorii filmów fabularnych;1984 - Łódź, Konkurs Towarzystwa Przyjaciół Łodzi, I Nagroda;1986 - Warszawa, II Nagroda Towarzystwa Filmu Socjologicznego i Etnograficznego)
   
• 1983 - Początek (Nagrody: 1986 - Warszawa, II Nagroda Towarzystwa Filmu Socjologicznego i Etnograficznego)
   
• 1985 - Gucia

Filmy fabularne (reżyseria i scenariusz):

• 1988 - Koniec świata (fabularny film telewizyjny). Kameralny film o goryczy starości, samotności we dwoje. Studium psychologiczne dwojga ludzi, którzy przeżyli ze sobą całe życie i u jego kresu stać ich jedynie na nienawiść. (Nagrody: 1989 - MFF Mannheim "Złoty Dukat", nagroda FIPRESCI, Wyróżnienie Jury Katolickiego OCIC i Nagroda Jury Wyższych Szkół Ludowych)
   
• 1991 - Diabły, diabły. Pełnometrażowy debiut reżyserki podejmuje temat nietolerancji i odrzucenia. Tabor cygański przybywa do małego miasteczka. Społeczność mieszkańców jest obcymi zaciekawiona, ale jeszcze silniej odrzuca ich jako zagrożenie. Odrzucona zostaje także kilkunastoletnia bohaterka, która zafascynowana innością zbyt zbliżyła się do obcych. (Nagrody: 1991 - FPFF w Gdyni - nagroda za reżyserię; Cannes, MFF dla Młodzieży - wyróżnienie Jury Młodzieżowego; Bellinzona, MFF dla Dzieci i Młodzieży - Grand Prix Miasta Bellinzona; ponadto w 1989, przed realizacją filmu, scenariusz do niego otrzymał I nagrodę w konkursie Studia im. Andrzeja Munka)
   
• 1994 - Wrony (także montaż). Dramat samotnego dziecka, którego zapracowana matka nie znajduje czasu na rozmowę i czułość. Dziewięcioletnia dziewczynka nazwana Wroną na swój sposób realizuje marzenie o bliskości. Porywa małe, ufne i bardzo pogodne dziecko i przez jeden dzień, zanim zwróci je rodzicom, sama - nieudolnie, choć najlepiej jak umie - stara się być dla niego matką. Próbuje zrealizować to, co dla niej samej jest niedostępne. (Ważniejsze nagrody: 1994 - FPFF w Gdyni - Nagroda Specjalna Jury, Nagroda Dziennikarzy, Nagroda Publiczności; Don Kichot, Nagroda PF DKF; Bellinzona, MFF dla Dzieci i Młodzieży - Grand Prix Bronze; Vevey, MFF Komediowych - nagroda "Charlie Chaplin"; Cannes, MFF - "Coup de Coeur"; 1996 - Poznań, FF dla Dzieci, "Poznańskie Koziołki" - Grand Prix w konkursie międzynarodowym, a także m.in. za reżyserię. Wśród nagród dla innych twórców filmu warto wspomnieć "Złotą żabę" za zdjęcia dla Artura Reinharta na MF Autorów Obrazu w Łodzi w 1994)
   
• 1998 - Nic (także montaż, i współproducent). Film oparty na wydarzeniu autentycznym, opisanym w reportażu prasowym. Historia kobiety, żony i matki trojga dzieci, która zabiła własne nowonarodzone dziecko, by utrzymać przy sobie męża, który nie życzył sobie kolejnej "gęby do karmienia". Bezgraniczna miłość do bezdusznego, nie zasługującego na takie uczucie człowieka wpędza bohaterkę w pułapkę, sytuację, z której nie ma wyjścia. Nie jest ona w stanie trzeźwo ocenić sytuacji, nie jest w stanie wybrnąć z niej. Zniewolona uczuciem jest od męża uzależniona, zbyt słaba by pomóc sobie lub pomoc tę od innych uzyskać. Główne role z dużym powodzeniem zagrali aktorzy niezawodowi, ale obeznani ze sceną, Anita Borkowska-Kuskowska solistka Baletu Teatru Wielkiego i solista zespołu rockowego Lady Pank, Janusz Panasewicz. (Ważniejsze nagrody: 1998 - Gdynia, FPFF - Nagroda Specjalna Jury i nagroda dziennikarzy; Wschodnioeuropejska Fundacja Scenariuszowa, nagroda za scenariusz; 1999 - Denver, FF, Nagroda im. Krzysztofa Kieślowskiego; Soczi, MFF - nagroda specjalna jury i nagroda FIPRESCI; Łagów, LLF - Brązowe Grono; "Orzeł" - Polska Nagroda Filmowa w kategorii: najlepsza reżyseria, za rok 1998; Tarnów, Brązowa Statuetka Leliwity - Nagroda Główna. Ponadto m.in. na festiwalu w Gdyni w 1998 nagroda dla Artura Reinharta za zdjęcia)
   
• 2005 - Jestem (także montaż, z Arturem Reinhartem). Oparta na faktach historia nad wiek dojrzałego jedenastoletniego chłopca, zwanego Kundlem, który po ucieczce z domu dziecka, mieszkając samotnie na barce, próbuje znaleźć sobie namiastkę uczuć rodzinnych. Poznaje dziewczynkę z sąsiedztwa, Kuleczkę, z którą połączy go szczególna więź uczuciowa. (Ważniejsze nagrody: 2005 - Gdynia, Festiwal Polskich Filmów Fabularnych, Nagroda Publiczności, Warszawa, Regionalne Targi Filmowe Centeast - Warsaw Screenings, Nagroda Prezesa zarządu Telewizji Polskiej "dla reżysera najlepszego filmu", "Syrenka Warszawska", Nagroda Klubu Krytyki Filmowej SDP w kategorii: Film fabularny; 2006 - Berlin, MFF, Nagroda Specjalna Jury Kinderfilmfest; 2007 - Belgrad, Festiwal Filmowy "Free Zone", Nagroda Publiczności; 2008 - Tajwan, Międzynarodowy Festiwal Dziecięcych Filmów i Programów Telewizyjnych, Nagroda dla Najlepszego Pełnometrażowego Filmu Fabularnego)
   
• 2007 - Pora umierać (także montaż, z Arturem Reinhartem). Kameralna historia starszej pani, Anieli, właścicielki zaniedbanej, drewnianej willi, rodzinnego domu, który darzy sentymentem. Po długo oczekiwanej wyprowadzce ostatniego lokatora Aniela marzy, że w willi zamieszka jej syn z rodziną, i że na stare lata nie będzie samotna. Syn jednak nie podziela jej sentymentu do starego domu, ma inne plany, chciałby pozbyć się nieruchomości, a uzyskane pieniądze przeznaczyć na inne cele. Pani Aniela dowiaduje się o tym przypadkiem, jest głęboko rozczarowana postawą syna. W tajemnicy przed nim przeznacza dom na opiekuńczą palcówkę dla dzieci (która właśnie traci znajdującą się po sąsiedzku siedzibę), podpisując z opiekunami stosowną umowę. Obcy ludzie, troszczący się o cudze dzieci, bardziej na to zasługują, niż jej przepełniony egoizmem syn.
  (Ważniejsze nagrody: 2007 - Gdynia, FPFF, nagroda dziennikarzy i nagroda Radia Gdańsk dla reżysera najdłużej oklaskiwanego filmu, "Złoty Klakier"; Rzeszów, Festiwal Filmów Optymistycznych "Happy End" - Grand Prix - "Złota Ryba"; 2008 - Triest, MFF, Specjalne Wyróżnienie Jury i Nagroda Publiczności; San Francisco, MFF Nagroda Chrisa Holtera za "humor w filmie"; Nowy Jork, Nowojorski Festiwal Filmów Polskich - Nagroda Specjalna za "wyjątkowo wrażliwe potraktowanie trudnego głęboko humanistycznego tematu"; Świdnica, Festiwal Reżyserii Filmowej - Nagroda im. Wojciecha Jerzego Hasa za "niezwykłą konsekwencję w budowaniu nastroju filmu i twórczą współpracę z operatorem"; Tarnów - Nagroda Główna, Tarnowska Nagroda Filmowa, Brązowa Statuetka Leliwity; Leeds, MFF - Nagroda Publiczności; Malmö International Female Film Festival - Nagroda Główna i Nagroda Publiczności)
   
• 2010 - "Jutro będzie lepiej". Rzecz o współczesnych "bezprizornych" w Rosji. Trzej bezdomni chłopcy szukają lepszego życia w Polsce.

Dorota Kędzierzawska zrealizowała ponadto w Teatrze Telewizji sztukę dla dzieci José M. de Vasconcelosy Moje drzewko pomarańczowe (1992), współpracowała przy filmach Jadwigi Kędzierzawskiej Rozalka Olaboga (1984), Dedykacja (1987), Józek (1987), Próba (1987) oraz Piotra Mikuckiego Sekret (1983) i Par avion (1985).

Autor: Ewa Nawój, październik 2003; aktualizacja: grudzień 2009.